athātaḥ svabhāvaviprati
pattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśanām manyathātvam
maraṇāya tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇānāṃ kṛṣṇānā śuklatvaṃ |
sthirāṇāṃ mṛdutvañ calānāñ calatvam acalānāñ calatvam | pṛthūnāṃ
saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvaṃ vā
hrasvānān dīrghatā | apatanadharmmiṇām patanam akasmāc
chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyā
ni apasarpaṇam
aṅgānāṃ
svebhyaḥ sthānebhyaḥ | śarīraikadeśānāṃm
avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktānirgamātigamagurulaghutvāni pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbhāvo vākasmāt sirāṇāñ
ca darśanaṃ lalāṭe nāsāvaṃśe vā piṭakotpattiḥ | udakotpattir
netrarogaṃ vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle svedapravṛttiḥ ||
gomaya
cūrṇṇaprakāśasya rajaso darśanam uttamāṅge līyanam vā
kapotakaṅkagṛdhraprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ
tanamūlahṛdayoḥ sūcaśūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu parimlānayitvam |
viparyayo vā naṣṭahīnavikalavihṛtasvaram vā
vivarṇṇapuṣpaprādurbhāvo dantanakhaśarīreṣu yasya cāpsu kaphaśakṛdretānsi
nimajja
nti yasya ca dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇy
ālocyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaś ca durbalo
bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate | kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś
chardibhaktadveṣayuktaḥ saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ
śūlābhihataś ca manuṣyaśūnakaracaraṇonnadveṣī śasupiṇḍikānsapāṇipādaḥ | yaś
ca
pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe śchardayaty avidagdhaṃ
sāryate vā jvarakāsārābhibhūtaḥ sa śvāsā mayate | vastavad vilapamāno bhūmau patati | srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ |
praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ | prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārdraśarīraḥ |
yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti | kāṣṭhaṃ vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinatti |
adharoṣṭham vā daśati | uttaro
ṣṭham vā leḍhi | āluñcati karṇṇau
keśāṃś ca | devadvijagurusuhṛdvaidyāṃ vidveṣṭi yasya ca vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam vāsyolkāśanibhyām
abhihanyate | rātrau vā gṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo veti ||
bhavanti cātra || cikitsyamāna
samyak tu vikāro bhivardhate |
pra
kṣīṇabala mānsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ |
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinasyati ||
etā riṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sammato bhaved iti ||
31 || 0 ||
athāto
vāraṇīyamm adhyāya vyākhyāsyāmaḥ |
upadravais tu ye juṣṭā vyādhayo yā
nty
avāryatām |
rasāyanair vinā vatsa tāṃ cchṛṇv aikamanā mamaḥ ||
vātavyādhiḥ pramehasra kuṣṭhān yatha
bhagandaraṃ |
aśīṣmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamaṃ ||
aṣṭāv ete mahāntasyur vyādhayo
dustarāmadā |
prāṇamāṃsakṣayaḥśophaḥ
tṛṣṇāc chardijvaras tathā ||
atīsāraś ca mūrcchā ca hikkāśvāsas tathaiva ca |
etair upadravair juṣṭā sarvānetān viva
rjayet |
śūnaṃ suptaṃ tvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitaṃ |
vivaryayed udariṇaṃ virikto yo bhipūryate |
yathoktapadravāviṣṭamatiprasrutam eva ca |
piṭakāpīḍitaṅgāḍhaprameho hanti mānavaṃ ||
prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ hataṃ svaram |
kañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi
kuṣṭhinam ||
vātamūtrapurīṣāya
krimayaḥ śukram eva ca
bhagandarāt prasravanti sanesyati bhagandarī
||
tṛṣṇārocakaśūlā tram
atiprasrutaśoṇitam |
śophātīsārasaṃyuktandunāmākṣa payen naram ||
prasūnanābhivṛṣaṇabaddhamūtrarujāturam |
aśmarī kṣāpayatyāśuḥ sikatāśarkarānvitaṃ |
pārśvabhaṅgān avidveṣaḥ
śophātīsārapīḍitaṃ |
vivarjayed udariṇaṃ viriyo bhipū
jyate |
yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalasajñitaḥ |
hanyus triyaṃ mūḍhagarbho yatho cāpy upadravāḥ |
visajñas tāmyate yas tu śete nipatito yathā ||
śītārdito ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate
nanaḥ |
yo hṛṣṭaraktoraktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān |
vaktreṇa caivocchvisititaṃ jvaro hanti mānavam ||
hikkāśvāsasamāyuktaṃ mūḍhaṃ
citrāntalocanaṃ |
santatocchvāsitaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ |
śvāsaśūlapipāsārttaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍanaṃ |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayeta |
śuklākṣamannadviṣṭāram
ūrdhvaśvāsanipīḍitaṃ |
kṛccheṇa bahumehaṃtaṃ
yakṣmāhantīva mānavaṃ |
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣogranthirūḍhatā ||
jāyate durbalatvañ ca gulmiṇo maraṇāya vai |
ādhmānabaddhaniṣyandaṃ cchardihikkākṛśānvitaṃ ||
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram |
pāṇḍudattanakho yas tu pāṇḍunetraś ca mānavaṃ |
pāṇḍusadyātadaśī
ca pāṇḍurogī vinaśyati |
lohitaṃ ccharditaṃ chardayed yas tu
bahuśo lohitekṣaṇeḥ |
lohitāṅgaradaśīca mriyate
raktapittakaḥ |
avāco pi savāco pi kṣīṇamāṃsabalo naraḥ |
jāgarūko hy asandeham unmādena vinaśyati |
aparasmaranta bahuśaḥ pra cali
bhalitabhruvaṃ |
netrābhyāñ ca vikurvāṇam apasmāro vināśanāt ||
la
dhanvantari mahāprajñaṃ sarvaśāstraviśāradam | caraṇāv
upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati |
yuktasenasya nṛpateḥ parān
api jighāṃsataḥ |
bhiṣajā rakṣaṇaṅ kāryaṃ yathā brūhi
me mune
||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |
vijigīṣumahāmātyair yātrāyuktaprayatnataḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādena narādhipaḥ |
panthānam udakaṃsthāyābhaktaṃ yavasamindhanaṃ |
dūṣayanty arayas tāni jānīyāc chorayīti ca |
tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate |
ekottara mṛtyuśatam atharvāṇapracakṣate |
tatraika kā
lasayuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
doṣāgantrunimittebhyo rasam aviśāradau |
rakṣetāṃ nṛpatinipati nnād
vaidyapurohitau |
brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam āyurvedam pracakṣate |
tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān |
śaṅkaraḥ sarvavarṇṇānām vināśo dharmakarmiṇāṃ
|
prajānām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇānnṛpā
ṇāñ ca kevalaṃ tulyamūrttitā |
ājñātyāgaḥ kṣamā dheryam
vikramaś cāpy amānuṣaḥ |
tasmād evam ivākṣa kṣṇam
vāṅmanaḥkarmaṇastrabhaiḥ |
cintayannṛpativaidyaḥ śreyānsicchavicakṣaṇaḥ |
skandhāvāre ca mahati rājaceśmaḥ samipataḥ
|
bhavaitsannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ |
tatrasthamainadhvajavat yaśaḥkhyātibhir
ucchritaḥ |
upasarpa
nti mohena
viṣaśalyāmaryārditā
svatantrabhūśalonyeṣu
śāstrārtheṣubahiḥ kṛtaḥ |
vaidyomivābhāti nṛpatadvidyapūjitaṃ |
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bhaiṣajum paricārakaḥ |
ete pādācikitsāyāḥ karmasādhavaḥ |
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturtho guṇavān bhiṣak |
vyādhimalpena kālpemahāntamahāntam api sādhayet |
udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryaṃ vinādhvare |
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
plavaṃ paricaraṃ dhīraṃ karṇadhāramivāmbhasi |
tatvāpagaśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī |
laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ |
pratyutpannam atidhīmāṃ vyavasāyī viśāradaḥ |
satyadharmapa
ro yaś ca sa
bhivyāda ucyate |
āyuṣmān satyavāṃ sādhyo dravyavāṃmitivānnapi |
vaidyavākṛkṣadātikyo
vyādhitaḥ pāda ucyate |
praśastadeśasambhūtaṃ praśastehvānauddhṛtaṃ |
yuktamātramanaskāntaṃ
gandhavarṇṇarasānvitam |
doṣaghnamaglānikaram avikāriviparyaye |
samīkṣya dantakāle ca
bheṣajaṃ pāda ucyate |
snigdho jugupsu
balavāṃ yu
kto vyādhitarakṣaṇe |
vaidyavākyadaśāntaḥ
pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
lapka ||
athāta āturoprakramaṇīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
āturam upakramamānena vaidyenāyurādāv eva tāvat parīkṣyaṃ
satyāyuṣi vyādhyṛnvavayodehasatvabalasātmyaprakṛtibheṣajaṃ pāda ucyate | kṣeta |
tatra mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgradaśanaska
ndhalalāṭa dīrghāṅguliparvaucchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇṇavābhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasatvasvaranābhim anuccair baddhastanam
upacitamahārogaromasakarṇṇapārśvamastakaṃ
snātānuptipnamūdhnānupūrvyā paścāc ca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ
jānīyād dīrghāyu khalvayam iti | tam ekāntanopakramet | tatretailakṣaṇair
vi
parītair alpāyur miśrair madhyam āyuḥ ||
bhavanti cātra || mūḍhasandhiśirāsnāyuḥ
saṃhatāṅgasthirendriyaḥ |
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate |
garbhātprabhṛtyarogoyaḥ śanaiḥ samabhivardhate |
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāgataḥ |
madhyamayuṣo jñānamatamūrdhvanibodha me |
adhastād vakṣayor yasya rekhāḥ suvyaktamāyatāḥ |
dvevā tisrodhikā vāpi
pādau karṇṇau ca
mānsalau |
nāsāgramūrdvañ ca bhaved rekhā
vyaktāś ca pṛṣṭhataḥ |
yasya syus tasya vijñeyam āyur bhavati
saptatiḥ |
jaghanyasvāyuṣo jñānamatamūrdvanibodha me |
hrasvāni yasya sarvāṇi sumahac cāpi mehanaṃ |
avalīḍhamuroyaś ca na ca syātpṛṣṭhamāyatam |
urdvañ ca śravaṇosthānānnāsāccocāśarīriṇaḥ |
hasato jalpato vāpi dantamānsampra
dṛśyate |
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśati ||
atha punar āyuṣo vijñānārthām aṅgapratyaṅgapramāṇasārān upadekṣyāmaḥ |
tatrāṅgāsvantarādhisakthibāhuśirāṃsi
tadavayavāḥ | pratyāṅgāni svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau
dvyaṅgulāyate pradeśinyās tu madhyāmānāmikā kaniṣṭhakā
purataḥ pañcabhāgahīnācaturaṅgulāyate
ṣaḍaṅgulevistṛstṛte |
snigdhatāmranakhanayajihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena
suprasannamṛdutvagromāṇaṃ | tvavatyeṣāṃ pūrvaprādhānyādāyuḥ saubhāgyoyogāyeti |
sāmānyato ṅgapratyaṅgāpramāṇādamasārataḥ |
parīkṣyāyussunipuṇau
bhiṣagbhidhyatikarmasu |
vyādhiviśeṣās tu prāgavihitāḥ | sarva eva ete trividhā
bhavanti | sādhyāḥ yāpyāḥ pratyākhyeyāśce
ti | tatra sādhyayāpy apratyākhyeyā
vyādhībhūyas trividhā parīkṣate | kim ayam auṣadhasagikaḥ |
prākkavalonyalakṣaṇa iti | tatraupasargiko
nāma yaḥ | pūrvotpannavyādhija punyakālajāto vyādhir
upasṛjati | sa tanmūla evopadravasajñaḥ | prākkavalonāmaḥ yaḥ
prāgevopanno vyādhir
apūrvarūpopadravaś ca | anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyatakhyāpakaḥ | sa
pūrvarūpasaṃjñaḥ | tatra sopadravasopadramanyonyāvirodhenopacaret |
balavattaram upadravam vā prākkevalayathāsvaṃ pratikurvīta
anyalakṣaṇatvād ivyādho yathā yathāvat prayateta ||
bhavanti cātra || nāsti rogo vinā doṣaṃ yasmāt
tasmācikitsakaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣam upācaret |
prāg avihitā ṛtavaḥ
śīte śītapratīkāram uṣṇe
coṣṇanivāraṇaṃ |
kālaprāptaṃ kriyāṃ kuryāt kriyā kālanahā
payet ||
aprāpte vākriyāprāpte prāpte vā na kṛtā kriyā |
hīnātiktā ca kṛtā sādhyeṣvapi na sidhyati |
prāgvivihitognirannāgnipācakaḥ | sa pañcavidho bhavati samo doṣābhipanno vikriyām
āpanna iti | viṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā
samaḥ sarvasamair iti | tatra
yo yathākālam annam upa
yuktaṃ samyak pacati sa samaḥ | yas tu
kadācit samyak pacati kadācit
samyamkacatyādhmānasūlātīsārapravrahaṇāni
kṛtvā pacati sa viṣamaḥ | yas tu prabhūtam apy annam upayuktam āśu pacati sa
tīkṣṇaḥ | sa evābhivarddhamāno tyagni bhavati muhurmuḥ ||
prabhūtataram annam upayuktām āśutaram pacati pākānte ca
galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpāṃ janayaty a
sty
eva bhasmaka iti vyapadiśanti | yastvannam
apyannam upayuktām udaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati sa marrdaḥ || bhavati cātra ||
viṣamo vātajāṃ rogāns tīkṣṇapittanimittajāṃ |
karoty agnis tatho mandovikārāṅkaphasambhavām ||
tatra same rakṣaṇaṃ kurvīta | viṣamaṃ lalavaṇāmloṣṇaiḥ
snehayuktaiḥ kriyāviśeṣair upa
ret | tīkṣṇamadhura
śiṣṭayuktairvirecanaivirecanaiś ca |
evam evātyagniṃ viśeṣeṇa māhiṣair dadhikṣīrasarpirbhir iti |
mandaṅ kaṭutiktakaṣāyair vamanaiś ca || bhavataś cātra ||
odāryo bhagavān agniḥ pācakonnasya ceśvaraḥ |
saukṣmyādrasānādadāno
vivektunneha śakyate |
prāṇopāṇasamānais tu sarvataḥ pavanais tribhiḥ |
dhmāpyate pālyate cāpi scāṃsvāṅgatim
avasthitaiḥ |
vayas tu trividhaṃ lalaṃ
madhyaṃ vṛddham iti | tatronasoḍaṣavaśādbālā bhavanti | te trividhā kṣīrapāḥ
kṣīrānnadā annādā iti |
ṣoḍaśasaptatyor antare madhyamvayaskanvikalpāvṛddhiryauvanaṃ saṃpūrṇṇateti |
viṃśaterātriṃśato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyasaṃpūrṇṇateti | ata ūrdvaṃ hānir
bhavati | yāvadāsaptateḥ | saptatyāstūrdvaṃ
kṣīyamāṇadhātvandriyabalavīryotsāhohanyahani valī
palitakhālityakāsaśvāsaprabhṛtibhir
upadravair abhibhūyamānaḥ sarvakriyāsvasamartho
jīrāgāramicāvasīdati | taṃ vṛddham
ācakṣate |
uttarottarāsu ca
vayovasthāsūttarottarabheṣajamātraprayogaḥ ṛte parihāṇir bhavati ||
bhavataḥ cātra | bāle vivardhate śleṣmā madhyame
pittameva tu |
bhūyiṣṭhaṃ vāyurvṛddhetadvīkṣya yojayet |
agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau
vivarjayet |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvī
kuryāt kriyāśanaiḥ |
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgavihitaṃ ||
bhavanti cātra || karśayed bṛṃhayec cāpi sadā
sthūlakṛśau narau |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvīta satatambhiṣak |
balaṃ tvabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ tu svabhāvaoṣajarābhir
āvekṣimbhavati | yasmādbalavaḥ sarvakriyāpratipattitasmād
balampradhānam adhikaraṇānām ||
kecitkṛśāḥ
prāṇavantaḥ sthūlācālpabalā narāḥ ||
tasmā
tsthiratvavyāyāmair balaṃ vaidyapratarpayet ||
satvaṃ tu vyasanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv
avikampakaram bhavati || bhavati cātra ||
satvavān sahate sarvaṃ stambhyamānaḥ parairnaraḥ |
rājāsastambhāmāno pi hasatenaiva tāmasaḥ ||
prakṛtibheṣaṃjañcānyatropadekṣyāmaḥ |
sātmyāni tu desajāni rogārttuvyāyāmodakarasadiṭhāsvapnaprabhṛtīni
viru
ddhāny api yāny
anābādhakarāṇi bhavanti ||
bhavati cātra ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāṃti sevitaḥ |
vyāyāmajātasanyadvā tatsātmyam iti nirdiśet ||
deśastvārnūnkrapojāṅgalassādhāraṇa
iti trividho bhavati | tatra nimnonnatabahūdakanadīvarṣagahaṇa
mṛduśītalo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusuku
māropacitaśarīramanuṣyaprāyo vātakaphalarogabhūyiṣṭho svātkrapaḥ ||
baṅkākāśasam aviralālpa kaṇṭhakavṛkṣavarṣaprasravaṇyedapānaprāyoṣṇadāruṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśasarī|||||||||||ramanuṣyaprāyo
vātapittarogabhūyiṣṭhaṣca jāṅgalaḥ ||
ubhayalakṣaṇaḥ
sādhāraṇa sapradhāna iti |
bhavanti cātra || samāssādhāraṇe
yasmādvarṣāśītoṣṇamārutāḥ |
doṣāṇāṃ samatā cāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
deśaprakṛtisātmyartvaviparītācirotthitaḥ |
sampattau bheṣajādīnāṃ balasatvāyuṣāttathāṃ ||
kevalas samadehāgneḥ sukhasādhyatamo
mataḥ |
ato nyathāmy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyā
misalakṣaṇaḥ |
kriyāyās tu guṇyalābhe kriyām anyāṃ
prayojayet ||
pūrvasyā śantavegāyān na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||
na tathā balavantaḥ syur jalajā vā sthalāhṛtāḥ |
tyedeśe nivitā doṣās tv anyasmiṃ kopam
āgatāḥ ||
ucite varttamānasya nāsti doṣakṛtam bhayaṃ |
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśaḥ yaguṇe satīti ||
|| 37 || o ||
athāto visrakan
nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
mātuluṃgāgnimanthauca bhadradāru mahauṣadhaṃ |
ahiyrāṃcaiva
rātsnāca pralepo vātaśophahā ||
dūrvācanalamūlañ ca
madhukañcandanattathā |
śītalāś ca gaṇās sarve pralepapittaśophahā ||
āgaṃtujovelepa eṣobhipūjitaḥ |
vidhir viṣaghno viṣajo pittaghnobhihitas tathā ||
ajagandhā
śvagandhā ca kālāsarala eva ca |
ekeṣikāṅgasṛṅgīca pralepaḥ
śleṣmaśophahā ||
ete ca vargāḥ
lodhrañ ca parvyāpiṇḍīkṛtāḥ trayaḥ |
anantā cetilepoyaṃ śophe sarvakṛte hitaḥ ||
snigdhāmlalavaṇo vātokoṣṇāḥ śītaḥ payoyutaḥ |
pittetthoṣṇaḥ kaphe
kṣāramūtrādyastatpraśāntayet
||
saṇasigruphalātasītila
kalkācasarṣapāḥ |
saktavaḥ kiṇvāmuṣṇāni dravyānyipicapācanaṃ ||
ciribilvāgnikodantī citrako hayamārakaḥ |
kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi
vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇamparaṃ |
dravyāṇyampicchilānāntu tvaṅmūlāni prapīḍanaṃ ||
yavagodhūmamāṣāṇya
ñcūrṇṇāni ca samāsataḥ |
śaṅkhinyaṅkoṭhasumanāḥ karavīraṃ
suvarcvalā ||
śodhanāni kaṣāyāṇi vargaś cāragvadhādikaḥ |
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā ||
pūtīkaś citrakapoṭhāviḍigailāhareṇavaḥ |
kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇyanimanaḥsilāḥ ||
kāsīsantṛvṛtādantī
haritālaṃ surāṣkrikā |
saṃśodhanīnām varttīnāṃ dravyāṇy etāni nirddiśet ||
dravyeṣveteṣu kurvīta
kalptānapiva śodhanīṃ ||
arkottamāsudhākṣīrampiṣṭvā
kṣārottamām api ||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
pūrvotdiṣṭeṣu cāṃgeṣu
kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtaṃ ||
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kosāta
kītilāḥ |
bṛhatī kaṣkākārī ca haritālam
manaḥsilā ||
śodhanāni ca yāniḥ syus tailepojyāniśodhane |
kāsīse saindhave kiṇve
vacāyārarjjanadvaye ||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṅkurvīta śodhanaṃ |
sālasāradisāreṣu paṭolatriphalāsu
ca ||
rasakriyā vidhātavyā śodhanīśodhaneṣu ca |
śrī
veṣṭake sarjjarase
sarale devadāruṇi ||
sāreṣv api ca kurvīta matimāṃ vraṇadhūpanaṃṃ |
kaṣāyāṇām anuṣṇānāṃ dravyāṇāntvakṣusādhādhitaṃ ||
sṛtasītakaṣāyamvāropaṇārthe praśasyate |
somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇes tathā ||
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayor opaṇāhitāḥ |
samaṅgāsomasaralāḥ somavalkāssacandanā ||
kākolyādiścakalkāsyuḥ
praśastāpraṇaropaṇe |
pṛthakpaṇyātmaguptā ca haridre mālatī
sitā ||
kākolyādiś ca yojyaḥ syuḥ praśastāropaṇe ghṛte |
kālātusāryaguruṇī haridrā bhadradāru
ca ||
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yo
jyā
niropaṇe |
kaṅgukā triphalālodhraṃ kāsīsaṃ
sravaṇāhvayā ||
dhavāśvakarṇṇayos tvakcaropaṇe cūrṇṇam iṣyate |
tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyās tathaiva ca ||
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
āapāmārgo śvagandhā
ca tālapatrī suvarccalā ||
utsādane praśasyatte kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
kāsīsaṃ sendhavan tutthaṃ kuruvindam manaḥsilāḥ ||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanāmukulāni ca |
phale sairīṣakāraṃje dhātucūrṇṇāni yāni ca ||
suvarccikāṣakāsīsaṃ saindhavaṃ kṣāraṃm eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepanāni cūrṇṇāni pradṛdyāt sakalāni vai
samastaṃ va
rgamarddham vā yathālābham athāpi
vā ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathodiṣṭeṣu karmaṣu ||
la bha30
9
athāto
bhūmipravibhāgavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
śvabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīśmaśānaghanadevāyatanasikatoṣarair
anupahatāmatkraṣarām abhaṅgurām
adūrodakāsnigdhāṃ prarohavatīr
mmṛdvīsthirāsamāṃgaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣa
dhagrahaṇāya parīkṣeta |
tasyāṃ jātam api hi krimiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair anupahatam ekasāram puṣṭam avagāḍhamūlañ cauṣadham ādadyād ity
eṣāṃ bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ |
viśeṣatas tu tatrāśmavatī sthirā gurvī syāmā kṛṣṇā vā
sthūlatṛṇasasya prāyāḥ | svaguṇabhūyiṣṭhā
snigdhā śītalāsanno
dakā snigdhabhṛṇasasyākomalavṛkṣaprāyā
śulkācāmbuguṇabhūyiṣṭhā ||
nānāvarṇṇalapmvyaśmavatīviralālpapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā | rūkṣabhasmarāsabhavarṇṇā
rūkṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā ||
mṛdvīsamāvyabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣaḥ |
prāyāsyāmācākāśaguṇabhū
yiṣṭhaṃ ||
tatra kecid āvāyāḥ
prāvṛdvarṣāśaraddhemantevasante
grīṣmeṣu yathāsaṃkhyam mūlapatratvacakṣīrasāraphalānyādadīta || tat tu na samyak |
kasmātsaumyāgneyatvājjāgataḥ | saumyāny auṣadhāni
saumyeṣv ṛtuṣv ādadīt | āgneyāḥ nyāgneyeṣv evam avyāpannāni
bhavanti || saumyāny oṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyi
ṣṭhāyām bhūmau madhuratarāsnigdhatarāṇi śītatarāṇi śītatarāṇi ca bhavanti
||
āgneyāny oṣadhāni āgneyeṣv ṛtuṣu gṛhītāny
agniguṇabhūyiṣṭhāyām bhūmau uṣṇatarāṇi kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi bhavanti ||
tatrāppṛthivīguṇabhūyiṣṭhāyām bhūmau jātāni
virecanadavyāṇyādadīta || agnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñcavamanadravyāṇi |
ubhayasuṇabhūyiṣṭhāyāṃ ubhayatobhāgaharāṇi |
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃsamanānyevambalavattarāṇi bhavanti ||
sarvāṇi cābhinavānyatra
madhughṛtapippalīviḍaṅgebhya iti ||
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ sapiś cāpy anavaṃ hitaṃ |
śeṣam anyatvabhinavaṃ gṛhṇīyā doṣavarjitaṃ ||
jaṅgamānām vayasthānāñ
carmaromanakhādikraṃ |
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃ saṃkur
vinyastabheṣajān |
praśastāyān di|śi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
gopālās tāpasāḥ vyādhā yevānye
vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajyavyaktar
iṣyata iti ||
athāto
dravayasaṅgrāhaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pañcatriṅśadravyagaṇābhavanti ||
tad yathā || vidā
rigandhā vidārī viśvadevā
sahadevāś ca
draṃṣṭāpṛṣakyaṇṇī satāvarī sārivājīvakaṛṣabhakau
kṣudrasahā mahāsahā bṛhatyau punarṇṇavairaṇḍahaṃsapādī vṛścikālmṛṣabhī śṛgālavinnā ceti ||
vidārigandhādirayaṃ gaṇaḥ | pittānilāpahaḥ |
śophagulmāṅgamarddodhvaṃ
śvāsakāsavināśanaḥ ||
āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭakaṇṭakārīkuṭāja
phalapāṭhāpāṭalīmūrvāsaptaparṇṇanimbakuraṇṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣvādvikaraṇḍapaṭolakirātatiktakāḥ suṣavīceti ||
āragvadhādir ity eṣa gaṇaḥ | śleṣmaviṣāpahaḥ |
mehakuṣvajvaravamīkaṇḍūghno
vraṇaśodhanaḥ |
sālasārājakarṇṇakhadirakramukabhūrjāmeṣaśṛṅgītiṣacandanakucandanaśiṃśapāsirīṣāsanadharvā
rjunanaktamālapūtīkāśvakarṇṇaāgurūṇi kālīyakañ cet
||
sālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhapināśanaḥ |
mehapāṇḍvāmayaharaḥ
kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanakvaktamālapāṭalagnimanthaśairīṣakadvayamcimbīcitrasatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhābṛhatīdvayañ
cet ||
va
ruṇādirgaṇo hyeṣa kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||
vinihanti siraḥsūlaṃ gulmābhyantaravidradhī ||
vīratarasahacaradvayasairīyakadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāsāsmabhedakāgnimanthamoraṭavasukavasikakurūṭikaindīvarakapotavaṅkāś ca daṃṣṭrāceti ||
vīratarādir ity eṣa gaṇo vātavikārahṛt ||
śarkarāśmarihāmūtrakṛcchraghātarujāpahaḥ ||
lodhrasavaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaphhalailavālukasallakījhiñjhiṇīkadambākadalī ceti
||
eṣa lodhrādiko nāsnāmedaḥkaphaharo
gaṇaḥ | yonidoṣaharastambhī
varlyoviṣavināśanaḥ ||
arkālarkakaraṃjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāstendrapuṣpīkṣudraśvetābhallūkamahāśvetāvṛścikālyālavaṇātāpa
savṛkṣaś ceti
||
arkkīdis tu gaṇo hyeṣa kephamedoviṣāpahaḥ || kṛmikuṣṭapraśamano
viśeṣoddhreṇaśodhanaḥ ||
ṣaramaḥ śvetasurasaḥ
phaṇijjhakārjakabhūstṛṇasugandhakakālamālakuṭhorakakṣavakakharapuṣpaviḍaṅgakapphalasurasīniguṇṭhīphuluhralonduruparṇṇīphaṃjīprajīvalākākamāvyoviṣamuṣṭiś
ceti ||
surasādi
rgaṇo hyeṣa
kaphahṛt kṛmisūdanaḥ | pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
muṣkakapalāsaevacitrakamadanavṛkṣasiṃsapāvrajravṛkṣastriphalā ceti ||
muṣkakādirgaṇohyeṣa medoghnaḥ
śukradoṣahā | mehārsaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkarārsmarināśanaḥ ||
pippalī pippalīmūlañ ca
vyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇvakailāja
modendrayavapāṭhājīrakasarṣapamāhānimbahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāviḍiṅgakaṭurohiṇī ceti ||
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāyamarocakaṃ || anilañ
cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇaiya
kaśrīveṣṭakacovacorakavālakaguggulusarjjarasaturaṣkakundurukāguruspṛrkkābhadradārukuṅkumāni punnāgakesarañ ceti ||
eladikau vātakaphau nihanyād viṣam eva ca |
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakākoṭhanāśanaḥ ||
ecāmustātiviṣābhadradārunāgakesarañ cet ||
haridrādāruharidrātalasīkuṭajabījāni
madhukañce
ti ||
etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau || āmātisāraśamanau kaphanamedoviśoṣaṇau ||
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantītilvakampilyakaramyakakevukapatraśreṇī
gavākṣīrājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptaparṇṇacchagalāntrīpīlustuhāsuvarṇṇakṣīrī
ceti ||
eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo
gulmaviṣāpahaḥ |
ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
bṛhatīkaṇṭhakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukañ cet ||
pācanīyo
bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ | kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
paṭolācandanamūrvāguḍūcīpāṭhākaṭurohiṇī ceti
||
paṭolādirgaṇaḥ pittaḥ kapharocakanāśanaḥ | jvaropaśamano
vraṇyacchaddīkaṇḍūviṣopahaḥ ||
kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgapaṇṇīmāṣapallīmedomahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīrīpadmakapraṇaṇḍarīkaṛddhivṛddhijīvantīmadhukañ cet
||
kākolyādirapaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ | jīvano bṛṃhano vṛṣyastanyaśleṣmakaras tathā ||
ūṣasaindhavasilājatukāsīsadvayahiṅgūtutthakañ cet ||
ūṣakādiḥ ||
kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ
| śarkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāsmapamadhūkapuṣpāṇyuśīrañ cet ||
sārivādiḥ pipāsantiraktapittaharo gaṇaḥ | pittajvarapraśamano
viśeṣāddāhanāśanaḥ ||
aṃjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesarañ cet ||
añjanādirnetrarogaraktapi
ttanibarhaṇaḥ |
viśopaśamano dāhaṃ hanyādābhyantarannṛṇāṃ |
pharūṣakadrākṣākapphalarājādanadāḍimakatakaphalānitṛphalāni ceti ||
pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣonilāpahaḥ | mūtradoṣaharo
hṛdyapipāsaghno rucohitaḥ
||
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanamocarasāñjanakumbhīkāpadmakerasayojanavalyodīrghamūlā
ceti ||
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvāṅgamadhukabilvapesikāsavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ
padmakesarañ cet ||
gaṇau
priyaṅgvāmbaṣṭhādīpatkātīsāranāśanau | sandhānīyau hitau
pittau preṇānāñ cāpi ropaṇau ||
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhūkakakubhāmvrajaṃbūdvayapiyālarohiṇīvañjulakadambayadarītindukalodhrapalāśa
nandīvṛkṣāceti ||
nyagrodhādigaṇovraṇaḥ
saṃgrāhībhagnasādhakaḥ | raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā
||
guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakañ ceti ||
eṣa sarvajvarāṃ hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ | hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||
utpalaraktotpalakumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkānimadhukañ ceti ||
utpalādi
rayandāharaktapittavināśanaḥ |
pipāsāviṣahṛdrogasthardimūrcchāharo gaṇaḥ ||
mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakavibhītakahemavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣvātiviṣādramiḍīceti
||
eṣa mustādiko nāmnāgaḥ śleṣmānilāpahaḥ |
yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ | pācanas tathā ||
harītakyāmalakavibhītakā
ni |
triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī |
cakṣuṣyādīpanīpaṣyā viṣamajvaranāśanī ||
trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇalohāni
lohamalāśceti ||
gaṇastravvādir ity eṣa garaḥ
krimiharaḥ paraḥ | pipāsāgulmahṛdrogaḥ paṇḍumehaharas tathā ||
lākṣārevatakakuṭajāśvamārakakapphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇāceti
||
kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittavināśanaḥ | kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
ebhir lepāttathā tailāṃ sarpīṣyapi ca
pānakāṃ | rasakriyāṃ kaṣāyāś ca bhiṣak kurvīta karmasu ||
pañcapañcakāmvakṣyāmaḥ || tatreraṇḍau
dvau bṛhatyau pṛthakparṇṇīvidārigandhā ceti kanīyān |
bilvāgnimanthau ṭuṇṭūkapā
ṭalīkāśmaryāṇi mahān ||
vidārīsārivārajanīguḍūcī aṃjaśṛṅgī ca
vallīsajñāḥ ||
karamarddītṛkaṇṭakasairīyakamātuluṃgīgṛdhranakhyaḥ
kaṇṭakasajñaḥ ||
kuśakāsakāṇḍekṣudurbhāstṛṇasaṃjñāḥ ||
teṣām vātaharāvādyāvaḍyaḥ pittavināśanaḥ || pañcakau
śleṣmaśamanāvitarau parikīrttitau ||
samāsena guṇā hy etāḥ proktās teṣāṃ tu vistaraṃ | ci
kitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam ||
iti || la ḍa
|| || 30 8 ||
athātaḥ
saṃśodhanasaṃsamanīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkaraṃjaprapurānāṭakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantībimbīvalāmṛgervārucitrāścetāsaṇapuṣpivacācetyurddha
bhāgaharāṇi || tatra kovidārapūrvvāṇāṃ phalāni | kovidārādīnāṃ
mūlāni ||
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaptalāviṣāṇi
gavākṣīcchagalāntrīpīlusnuhāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakaramyakapāṭalāpūgaharītakyāmalakabibhītakanīlinīpañcāṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkeraṇḍajyoti
śmatī cetyadhobhāgaharāṇi || tatra
bilvakaṣūrrvānām mūlāni | tilvakādīnāṃ
pāṭalyantānāñ ca tvacaḥ || pūgādīnām eraṇḍāntānām phalāni ||
pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||
kośātakī saptalādevatālī kāravellikā cety
ubhayato bhāgaharāṇi || eṣāsvarasāḥ ||
pippalīviḍaṅgapāmārgaśi
grūśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbigirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkalasunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṃgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṃ|gīmuruṃgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagosakṛdrasomūtrāṇi śirovirecanāni || tatra
karavīrapūrvvāṇāṃ ra
sāni | tālīsapūrvvāṇāṃ
skandhāḥ || tālīsakādīnām arjakāntā nāpatrāṇi | iṃgudīmeṣasrṃgyos
tvak | mātuluṃgīmurugīpīlujātīnāṃ pūspāṇi |
śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ | lākṣāhiṃgu ca niryāsau lavaṇāni
pārthivaviśeṣāḥ | madyamāsutasaṃyogāsakṛdrasamūtre malāv iti ||
saṃsamanānyata ūrddham vakṣyāmaḥ || tatra
bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśrṅgībalātibalātagalakanthūrāsallakīkuverākṣīvīratarasahacarāgnimanthavacchādanīsvadraṣṭāsmabhedakārkālarkkaśatānavarīpunarnṇavāvasukavasirakāñcanabhāgīvṛścīkālībadarayavakulatthaprabhṛtīni
dve cyādye pañcamūlyo
samāsena vātasasamano
vargaḥ ||
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundrāsevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni nyagrodhādirutpalādiriti samāsena
pittasaṃsamano vargaḥ ||
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāsītisivāśatapuṣpāsaralārātsnāprakīryodakīceṅgudīsumanākākādanīlāṅgala
kīhastiparṇṇamuñjālāmajjākaprabhṛtīni
vallīkaṇṭhakapañcamūlyodvepippalyādir muṣkakādir
vacādisurasādirāragvadhādir iti samāsena śleṣmasaṃsamano
vargaḥ ||
tatra sarvāṇyevauṣadhyani
vyādhyagnipuruṣabalānyavekṣya
vidadhyādvyādhyabalādadhikamauṣadham upayuktaṃ tamusāmya vyādhim
anyamāvahati || agnya
balādadhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā pacyate |
puruṣābalādadhikaṃ glānimūrcchānāvahati | śamanam evaṃ saṃśodhanam atipātayati | hīnamebhyo dantam akiñcitkaram
bhavati | tasmāt samayeva vidhyāt ||
bhavanti cātra ||
jalauddhritauṣadhapalas toyadvilkuḍavāyutaḥ
pādāvaśeṣitatkāthaḥ pūtapānāya sasyate ||
tadvat kṣīrārddhakuḍavaḥ
sauṣadhastri
guṇodakaḥ | kalkākṣamātrikaś cūrṇṇā
viḍālapadakānvitaḥ |
bhavet pāṇitalaṃ lehaḥ svarasas tu paladvayaṃ |
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā samanauṣadhe |
ato jñācceṣṭato yojyā hīne
hīnādhikedhikāḥ |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalaṃ
mātrākalpye suśodhane |
roge śodhanasādhye tu yam viṃdyād
doṣamuñcanaṃ || taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ
mṛduḥ |
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣattatra balaṃ
nṛṇāṃ | avyāpaddurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhaved iti ||
|| la ḍe30
9 ||
athāto dravyarasavīryavipākavijñānīyaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
kecid ācāryā vrūvate dravyam pradhānaṃ kasmāt
vyasthitatvāt | iha khalu dravyam
vyavasthitaṃ na rasādayaḥ | yata kiñcidiśe phale
rasādayaste pakve na bhavanti | nityatvāc ca | nityaṃ hi dravyam
anityaṃ hi guṇāḥ | yathā kalkādipravibhāgāt eva
sampannarasagandha vyāpanna rasagandha sambhavatīti | svajājātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam anyabhāvan na
gacchati | evaṃ śeṣāṇi | pañcaindriyagrahaṇāc ca | pañcandriyairgṛhyate
dravyaṃ na rasādayaḥ | āśrayatvāc ca dravyam āśritā rasā iti |
ārambhasāmarthyāc ca dravyāśrita ārambhaḥ | yahtā vidārigandhā
dim
āhṛtyāvaktudya vipacet ity evam ādir rasādiṣv
ārambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca śāstra hā ha | dvividhaṃ dravyaṃ
sthāvaraṃ jaṅgama ceti | kramāpekṣikatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi
dravyakramam apekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ saṃpūrṇa sampūrṇṇā iti || ekadeśasādhyatvāc ca dravyaṇāṃ ekadeśenāpi vyādhayaḥ
sādhyante | yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravya
m pradhānaṃ
na rasādayaḥ | kasmāt niravayavatvāt dravyasya | dravyalakṣaṇan tu
kriyāguṇasamavāyaḥ kriyāguṇasamavāyaḥ kriyādravye vidyate | guṇāḥ
samavāyakāraṇaṃ ceti ||
nety āhur anye rasas tu pradānaṅ kasmād āgamāc ca āgamo
hi śātram iy ucyate | śāstre rasā ādhikṛta | rasāyatta āhārāḥ iti
| upadeśāc ca | upadeśā hi | yathā madhurāmvala
lavaṇā vātaṃ
śamayanti | ato rasāḥ pradhānaṃ | anumānāc ca | rasato hy anumīyate dravyaṃ
yathā madhuram iti | ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ | yathā
kiñcidījyārthamadhuram āhāred iti | tasmād rasāḥ pradhāna raseṣu
tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇam anyatropadekṣyāmaḥ ||
nety āhur anye vīryam pradhānam iti | kasmāt pradhānyāt |
ihan nauṣadha
karmāṇi vīrya pradānye na bhavanti | tad yathā
urdhvabhāgo bhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ sagrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathuharavilayanadāruṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni
vīryapradhānyena bhavanti || tan tu vīryaṃ dvividhaṃ | uṣṇaṃ
śītaṃ cāgniṣomīyatvāj jagataḥ kacid aṣṭavidham āhuḥ | uṣṇaṃ śī
taṃ
snigdha rūkṣam viṣadaṃ picchilaṃ mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni khalu
vīryāṇi svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma kurvanti |
yathā tāvat vṛhatyañ ca mūlaṃ kaṣāya tiktam vātaṃ samayaty uṣṇavīryātvāt |
kaṭukā pippalīpitta śamayati mṛduśītavīryatvāt | tiktā
kākamācī pittaṃ varddhayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ śleṣmāṇaṃ
varddhaya
ti snigdhavīryatvāt | amvalaṃ kapitthaṃ leṣmāṇaṃn
japayati rukṣavīryatvāt ||
bha || ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu
vai |
raukṣyalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
ye raso pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai ||
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva naṃ te tat kārmikāriṇaḥ |
ye rasā śleṣmo
śamanā bhavanti yedi teṣu vai |
snehagauravaśaity āni na te tatkarmakāriṇaḥ ||
tasmā vīryāṃ pradhānyam iti ||
nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt samyaṅ
mithyāvipakvatvāt | iha hi dravyāṇyavahṛtāni samyaṅ mithyā cāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti | tatrāhur anye prati rasaṃ pāka iti ||
vipākaṃ ke hicit trividham icchanti || madhuram amvlaṃ
kaṭukaṃ ceti | tat tu na samyak | bhūtaguṇād āmāc cānyomvlo
vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdham amvlatām upaity āgneyatvāt | yad
evaṃ lavaṇo py anyaḥ pāko bhaviṣyati | śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaiti |
tasmād asiddhānta eṣaḥ | pratirasam amvlāmvlasyaivaṃ sarvaṣām iti
dṛṣtānta codāharanti | yathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇṇāḥ svabhāvam
uttarakā
lepi na tyajanti tadvat iti | kecit punar avalavanto
valavatāṃ vaśam āyānti it evam avasthitaḥ pākaḥ iti | āgame
svāhā | dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca | tayor madhurākhyo gurur
kaṭukākhyo laghur iti || tatra pṛthivyāptatejovāyyvākāśānāṃ
dvaividyam bhavati || guṇasādharmyād gurūtā | laghutā ca pṛthivyā yo gurvyaḥ
| śeṣāṇi laghūni
tasmād dvividha eva pāko bhavati ||
bha || dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv amvupṛthivīguṇāḥ |
nirvarttante 'adhikāsta
tra pāko madhura ucyate ||
tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
nirvartantedhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
pṛthaktva tvād inām evaṃ vādinām
vādasaṅgrahaḥ |
caturṇām api sāmagryam icchanty atra vipaścitaḥ ||
tad dravyam ātmanā kiñcit kiñci
d vīryeṇa
sevitaṃ |
kiñcid rasavipākāṃbhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||
pāko nāsti vinā vīryād vīryan nāsti vinā
rasāt |
raso nāsti vinā dravyādravya śreṣṭhatamaṃ smṛta |
janma tu dravyarasayor anyonyāpekṣikam smṛtaṃ |
anyonyāpekṣikañ janma yathā syād dehadehināḥ ||
vīryasaṃjñā guṇā yeṣṭau tepi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
raseṣu na bhavanty e
te nirguṇās tu guṇāḥ smṛtāḥ ||
dravye dravye ca yasmāddhi vipacyante na ḍ
rasāḥ |
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeśā bhāvās tadāśrayāḥ ||
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāś ca svabhāvataḥ ||
oṣadhīhetubhir vidvān na parīkṣet kathañcana ||
saha
sreṇāpi hetūnāṃ nāmvaṣṭhādivirecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatim anāgame na tu hetuṣu || ❈ ||
cchā yā svabhāvavijñānaṃ vāraṇaṃ kte senikaṃ ||
āturopakramaṃ miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā śamanaśodhana
|
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || 0 ||
caturtho daśa ||
athāto
dravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudayād dravyābhinirvṛttir
bhavati | idam pārthivam idam āpyam idan tejasam idam vāyavyam
idam ākāśyam iti ||
tatra sthūla sāndra manda sthira guru kaṭhina gandha guṇa bahulam īṣatkaṣāyaprāyaso madhuram iti |
pārthivaṃ tat sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃ viśeṣataś cādhogatisvabhāvam iti ||
śīta stimi
ta manda guru rasa sāṃśīta picchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivī somaguṇabhūyiṣṭhaḥ | sneha
to|yākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛsāndramṛdupicchilarasaguṇabahulam
īṣadambmlam prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram iti |
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ
rūpaguṇabahulam īṣadamblaprāyam viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam iti tejasaṃ
| taddahanapacanatāpanaprakā
sanapravarṇṇakaram iti ||
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuvisadaṃ sparśaguṇabahulaś
ceṣattiktam viśeṣataḥ kaṣāyam iti | vāyavyan tadvaisadyaṃ
lāghavaglāpanavirūkṣaṇam iti ||
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviśadaviviktarasaṃ śabdaguṇabahulam
ākāśyaṃ tasmāt tanmārdavasauṣiryalāghavakaram iti |
anena nidarśanena nānauṣadhabhūtaṃ jagati kiñcid dravyam
astīti
kṛtvā taṃ ta yuktiviseṣam arthaṃ cābhipratītya
svavīryaguṇayuktāni dravyāni kārmukāni bhavanti || tāni yadā
kurvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karma | yena kurvanti tad vīryaṃ | yata
kurvanti tad adhikaraṇa
ḥ
ṃ | yathā kurvanti sa upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti tat phalam iti ||
tad atra virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni |
pṛthivyāpo hi gurvya
ḥ || gurutvād adho gacchanti | tasmād
virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc cordvam uttiṣṭhataḥ |
tasmād vacanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny ubhayaguṇabhūyiṣṭhan
dravyam ubhayato bhāgaharaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | saṃgrāhikam
anila
guṇabhūyiṣṭhaṃ | dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam
anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | bṛṃhani pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ |
evaṃm auṣadhakarmāṇy anumānāt sādhayet ||
ślokāḥ || mahyambvagnyātmakai dravyais tribhiḥ sāmyati
mārutaḥ |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbhiḥ saṃpraśāmyati |
kaphaḥ khatejonilajais tribhiḥ śāmyati dehināṃ |
khavāyujābhyāṃ dra
vyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ |
āgneyam eva yad dravyan tena pittam udīryate |
mahyambujābhyāṃ dravyābhyā kaphaś cābhivivardhate |
evam evaṃ guṇādhikya dravye dravye vyavasthitaṃ |
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe vacācaret ||
tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ |
śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇoṣṇāv āgneyau |
śītapicchilāv a
mbuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivīsomabhūyiṣṭhauḥ | snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ
mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ
vaiśadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya
dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya
prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni | snigdhasya
snehanabṛṃhaṇasaṃtarpaṇa
vyājīkaraṇavayasthāpanāni |
rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoparohaṇāni || viṣadasya kledāvūṣaṇavirūkṣaśoparohaṇāni ||
picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃklepanavyājīkaraṇāni | mṛdo
raktamāṃsaprasādanamukhyasaṃsparśaṇāni || tīkṣṇasya saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇāni ||
tatroṣṇasnigdhau vātaghnau | śītamṛdu
picchilāḥ pittaghnāḥ |
tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ | gurupāko vātapittaghnaḥ | laghupākaḥ
śleṣmapittaghna iti | teṣu mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ |
picchilavidoṣadau cakṣusparśābhyāṃ | snigdharūkṣau cakṣuṣā |
tīkṣṇaḥ sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥ sṛṣṭaviṭmūtratayā
kaphokledanañ ca | laghu baddhaviṭmūtratayā mārutakopanañ ca | tatra tu
guṇaiṣu bhū
teṣu rasavaiseṣyam upalakṣayet | yathā madhuro guruś
ca pārthivaḥ | madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti ||
|| bhavati cātra ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tām viduḥ
|
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
41 || ❈ ||
athāto rasaviśeṣavijñānīyaṃ | vyā ||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṃkhyam
ekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasa
gandhāḥ | tasmād āpyo
rasaḥparasparānupraveśāc ca sarveṣāṃ sānidhyam
atyuttarṣāt saṃ khalv āpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsargād
vidagdhaḥ ṣaḍvidho bhavati | tadthā madhuro mvlolavaṇaḥ kaṭukas tiktaḥ
kaṣāya iti | tatrodakavāhulyāt madhuraḥ toyāgnivāhulyād amvlaḥ |
bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ | vāyvākāśavāhulyāt tiktaḥ | vāyvagnivāhŭlyā
t kaṭukaḥ | pṛthivyānilāvāhulyāt kaṣāya iti ||
tatra madhurāmvlalavaṇāvātaghnāḥ | madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ | kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ |
tatra vāyur ātmaivātmā | pittam āgneyaṃ | śleṣmā saumya
iti ||
ta ete rasāḥ svayonivarddhanā
anyayonipraśamanāś ca |
kecid āhur agnīṣomīyatvāj jagataḥ | dvidhā rasāḥ
saumyāgne
yāś ca | tatra madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ |
kaṭvāmvlalavaṇās tv āgneyāḥ || madhurāmvlalavaṇāḥ snigdhā guravaś
ca | kaṭutiktakaṣāyāḥ rūkṣā laghavaś ca || saumyāḥ śītāḥ | āgneyās tūṣṇāḥ
||
tatra śaity arukṣalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇo
vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ | sausya śaity ācchaity am
abhivarddhayati | raukṣyāraukṣyaṃ lāghavāllāghavaṃ
vaiśudyād vaiśadyam iti ||
auṣṇataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ
tasya samānayoniḥ sausya auṣṇyād auṣṇyam
abhivarddhayati | taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ
vaiśadyām iti ||
mādhuryasnehagauravaśaity apaicchilyaguṇalakṣaṇa | ḥ śleṣmā tasya samānayonir madhuro rasaḥ | sosya
mādhuryād mādhuryam abhivarddhayati |
snehāt senahaṃ gauravād
gauravaṃ śaity ācchaity aṃ paicchilyāt paicchilyam iti ||
tasya punar viparītaḥ kaṭuko rasaḥ śleṣmaṇaḥ
pratyanīkatvāt | kaṭutvāt mādhuryam abhibhavati | raukṣyasnehaṃ l̤āghavād
gauravaauṣṇāt | vaiśadyāt paicchilyaṃ tadetan nidarśanamātram uktaṃ ||
rasalakṣaṇam ata ūdhe
vakṣyāmaḥ || tatra yaḥ paritoṣam utpādayati | tarpayati mukhopalepañ
janayati | prahlāda
yati śleṣmāṇañ cābhivarddhayati sa madhuraḥ ||
yo dantaharṣam utpādayati mukhāsrāvañ janayati śraddhāñ cotpādayati somvla || yo bhaktarucim utpādayati kaphaprasekañ janayati
mārddavañ cotpādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro
gṛhṇāti nāsikāñ cāsrāvayati sa kaṭukaḥ |. yo gale śoṣam utpādayati
mukhavaiśamyam utpāda
yati | bhaktaruciñ cāpādayati sa tiktaḥ ||
ya āsyaṃ pariśoṣayati jihvā stambhayati | kaṇṭham vadhnāti hṛdayaṃ pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro raso
raktamāṃsamedosthimajojaḥ śukravarddhanaś
cakṣuśaṣyaḥ keśyo valakṛtsandhānaśoṇitaprasādo
vālavṛddhakṣakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānām i
ṣṭatamaḥ
tṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ ṣaḍindriyaprasādanaś ceti | sa evaṃguṇopyeka
evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ
śvāsālasakavamathurvadatana mādhuryasvaropaghātakrimigalagaṇḍān āpādayati |
tathārbudaślīpadavastiguḍopalepābhiṣyandaprabhṛtīn
nayata vikārān upajanayati ||
amvlas tu jaraṇapācaṇapavananigraha
ṇonulomano vidāhī vahiḥ śītaḥ kledanaḥ prīṇanaḥ prāyaśo hṛdyaś ceti | sa
khalvevaṃ guṇopyekaevātyartham upayujyamāno
dantaharṣanayanasaṃmīlanaromasaṃvejanakaphavilopanaśarīrapraśithilatām
āpādayati | tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśūnacyutāṭhamatrita
parisarpitacchinnaviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgne
yasvabhāvatvāt
||
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas
tarpaṇakledanaḥ śaithilyakṛt sarvara
sapratyanībhūto
mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraś ceti | sa khalvevaṃguṇopyeka
evātyartham upase
vyamāno gātrakaṇḍūkothaśophavaivarṇṇyakaraḥ
svaropaghātendriyopatāpān upajanayati | tathā
kṣimukhapākaraktapittavāttapittaśoṇitāmvlīkāprabhṛtīn vikārān upajanayati
||
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhana
sthaulyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ | sandhivandhacchedanovasādana
stanyaśukrakaphamedasām upahantā ceti | sa khalvevaṃguṇopyeka
evātyartham upayujyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpā
nāpādayati || tathā valavighātakampatodabhedakṛt
karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati |
tiktas tu rocano dīpanaḥ śodhanaḥ
kaṇḍūkothatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ || stanyaśodhano
vinmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa
khalvevaṃguṇopyeka evātyartham upayujyamāno
gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥ
śūlān upajanayati | tathā
bhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati ||
kaṣāyas tu saṃgrāhiko ropaṇaḥ stambhanaḥ
śodhaṇo lekhanaḥ | pīḍana kledopaśoṣaṇaś ceti || sa
khalvevaṃguṇopyeka evātyartham upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānāha vākyagrahaṇamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati ||
tathā
gātrasphuraṇavimivimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn vikārān
upajanayati ||
sarveṣām eva dravyāṇy upadekṣyāmaḥ | tad yathā
kākolyādi kṣīraghṛtavasāmajjāśāliyavagodhūmamāṣa
śṛṅgāṭakakaserukakaloḍyaluvupiyālapuṣkaravījakāṣmaryamadhūkadhradrākṣākharjjūra
rājādananālikerekṣuvikārā
ḥ |
valātivalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭāmadhūkalikā
kuṣmājaṇḍādiḥ |samāsena madhuro vargaḥ ||
dāḍimāmalakamātaluṅgāmrāmrātakakapitthakaramardavadaraprācīrṇṇamakalakośāmrabhavyaāpārāvatavetraphalatintiḍīka
kucāmvlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyā
mvlaprabhṛtīni samāsenāmvlo vargaḥ |.
saindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni samāsena lavaṇo vargaḥ || pippalyādiḥ
surasādirmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadārukareṇukāvalgujaphalacaṇḍāguggulu
mustālāṅgalakīśukanāṣīpīluprabhṛ
tīni sālasārādiś ca prāyaṣaḥ
kaṭuko vargaḥ |. āragvadhādir guḍucyādirmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇaaṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃṅkhinī
tṛvṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellakavārttākaravīsumanā śaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohi
vejayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni tikto vargaḥ |.
nyagrodhādiramvaṣṭhādirlodhrādiḥ priyaṅgvādiḥ triphalā
śallakījamvasthitindukādīni katakaśākaphalāni
sālasārādiś ca prāyaśaḥ
kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtī nivarakādayo mudgādayauś ca sa
māsena kaṣāyo vargaḥ |
tatraiteṣāṃ raṣānāṃ saṃyogāt triṣaṣṭir bhavati | tad
yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatitrikāḥ | pañcadaśa catuṣkāḥ ṣaṭ
pañcakāḥ | ekaḥ ṣaṭkāḥ | kaikasaś ca ṣaḍrasā iti || teṣām anyatra vakṣyāmaḥ
||
bhavati cātra ||
yuktāḥ ṣaḍadhi gacchati valino vaśyatāṃ rasāḥ |
yathā doṣā prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti
pha
242
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vamanadravyāṇāṃ phalākhyānām madhye madanaphalāni
śreṣṭhatamāni bhavanti || tatra
madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇāṃ cūrṇṇaṃ prakuṃcaṃ pratyak
puṣpīmadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāṃm anyatamenāloḍya pāyayitvā vāmayet |
madanasalāṭūcūrṇṇāny evam madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni madanasalāṭu
cūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn nirvṛttām vā nātiharitapāṇḍūnāṃ
kusumūṭāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavavusamāṣasālyādidhānyarāśāv aṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalaṃ
pippalībhir āhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnakhamuṣṭhim uṣṇena
yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa kovidārā
dhvanyatamakaṣāyeṇa vā vimṛdya
trirātraparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktam āsīrbhir abhimantritam udanmukhaḥ prāṅmukham āturaṃ pāyayed anena mantreṇābhimantrya ||
brahmādakṣāsirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
rasāyanena siddhānāṃ devānām amṛtaṃ yathā |
su
dhe
davottamanāgānāṃ bhaiṣajyam
ida
m astu te ||
viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣv
apravarttamāne doṣe pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇāmbubhiḥ
punaḥ punaḥ pravarttayed āsamyag vāntalakṣaṇād iti ||
madanaphalamajjacūrṇṇam vā tatkvāthaparibhāvitaṃ vamanadravyakaṣāyeṇa | madanaphalamajjasiddham vā payaḥ | madanaphalamajjasiddhena vā
payasā vā yavāgūm adhobhāgāsṛ
kpittahṛdrogayoḥ |
madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ
dadhi vā kaphaprasekaś chardis tamakeṣu | madanaphalamajjacūrṇṇaṃ
rasam vā bhallātakasnehavad ādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet | ātapasuṣkam vā
jīvantī kaṣāyeṇa pitte sthānagate |
madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādi prativāpaṃ ūṣaṇanimbakaṣāyayor
anyatamena saṃtarpaṇaṃ kaphasarvavyādhiharam iti madanaphalam
uktaṃ ||
jīmūtakakusbhumacūrṇṇaṃ vā pūrvāvad eva kṣīreṇa | nivṛtteṣu yavāgūṃ
romaseṣu | santānikām vā nirlomaseṣu dadhyuttarakaharitakapāṇḍuṣu | dadhi
tat kaṣāyaṃ saṃsṛṣṭāṃ surām vā paryāgateṣu | madanaphalamajja
vidhāna
vat kūṭajaphalamajjavidhānaṃ ||
ikṣvākukusumacūrṇṇaṃ vā pūrvavad eva kṣīreṇa ||
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavidhānavad
upayogaḥ ||
kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīnāṃ
vamanadravyaparibhāvitānāṃ bahusaś cūrṇṇam utpalādidattam āghrāya vasati tattvanavavaddhadoṣeṣu yavāgūm ākaṇṭhaṃ pītavatsu ca dadyād iti |
sirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni bha
vanti ||
bhavati cātra||
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś cūrṇṇair api ca buddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanāny upakalpayed iti ||
43 || ❈ ||
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
aruṇābhan tṛvṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
pradhānanastilvakas tvakṣu
phaleṣv api harītakī |
snuhāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṃgrahaḥ |
teṣām vidhānam vakṣyāmi yathāva
d anupūrvvasaḥ ||
vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam mahattaivṛtamatraśuddhaṃ
|
cūrṇṇīkṛta saindhavanāgarāḍhyaṃ pibetasclairanilādijuṣtaḥ |
svādutkāthair api cekṣovikāraiḥ | paittarogai kṣīrayuktā
nihanyāt |
drākṣarasatriphalātkāthamūtrair yuktāṃ pibet
kaphajedhyoṣagaḍhāṃ |
trivarṇṇakatridukākhyāyuktaṃ lihyāc cūrṇṇan tad
guḍenābhiyojyaṃ |
tha prasthe kuḍavaṃtasya da
dyād
yudannāgaraṃ saindhavañ ca|
pacet sarvaṃ yāvad eva taghanaṃ syāl
lehībhūtaṃ tatprayojyat tatas tu
karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtam etad adyāt |
tṛvṛtkalkānāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo
mūtrayuktas tu peyaḥ |
sametṛvṛnnāgare cābhayāñ ca
dadyādardha pūrāphalaṃ sadāruḥ |
viḍaṃgasāra marica vaiṣa yogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ
|
vairecanadravyacūrṇṇasya dvābhiḥ |
tataḥ tkāthaḥ sasmitañ cā
sya tulpaṃ |
samardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthosya sveditā varttitañ ca |
prākaprāptai phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ | kṣiptvā
pakvaṃ cāvatāryā pramādāt |
sītīkṛutvā modakāṃ saurabhāḍhyaṃ kuryād evaṃ bhakṣakalpaṃ samāṃsaṃ |
mudgānā vātaiḥ samaṃ
sādhitāṃnāṃ yūṣo hṛdyaḥ saghṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ |
vireca dvaidaleṣakalpaḥ
| kāyāstajñair vā
manīyeṣu caiva
ikṣya dvidhā pāṭayitvā valipya
tṛvṛtkalkaiḥ pravisatvāya cāpi |
pakvā samya-k pūṭapākaṃ krameṇa khādec chītaṃ
pittarogābhibhūtaḥ ||
vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ sītās trayo mitāḥ |
dvau phāṇitasya tāṃ marcām pur agnāv adhiśrayet |
tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītī kṛtvā nidhāpayet |
kalase kṛtasaṃskāre vibhajya tū
hisāhisau |
ūrdhvaṃ jātarasaṃ māsādāsavaṃ madhugandhikaṃ |
mārtrayo prapicet prātas tataḥ samyag
viricyate ||
vairecanikamūlāṇāṃ kvāthe māṣāṃ
susādhitāṃ |
sudhautaṃ tat kaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ |
avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuskāṃ
sucūrṇṇitāṃ |
sālitaṇḍulacūrṇṇan tu samyak svinnaṃ susītalaṃ |
tasya piṣṭasya bhāgā
strī
kiṇcabhāgavimiśrtāṃ |
maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāt tat sarvam ekataḥ |
niṃdadhyāt kalasaitān tu surāṃ jatarasāṃs
pibet |
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
mūlāni tṛvṛtādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca |
mahataḥ pañcamūlasya bhārgīsārṅgaṣṭayor api |
tṛphalāṃ vacām ativiṣāṃ sudhāṃ hemavatīn
teṣān |
saṃhṛtyaitāni sarvāṇi
kuryād bhāgāv ubhau pṛthak |
kuryān niḥkvātham ekasminn ekasmiñ cūrṇṇam eva ca |
tena kvāthena bahuso viśuddhām bhāvayed yavān |
śuṣkāṇāṃ madhusṛṣṭānāṃ s teṣāṃ bhāgās
trayo mitāḥ |
caturtham bhāga vā vāpya cūrṇṇam apy atra kīrttitaṃ |
kalase prakṣiped vidva
tatas tat tadanantaraṃ |
teṣāṃm eva kaṣāyeṇa śīte nābhi prapūrayet |
pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sau
vīraka hi
taṃ ||
pūrvvokta vargam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ |
bhāga saṃkṣudya saṃsṛtya yavaiḥ sthālyāṃ sahā
kṣipet ||
ajaśṛṅgyā kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet |
susiddhāṃ cāvacāryaitāṃ auṣadhibhyo
vimokṣayet |
vimṛdya satuṣān etāṃ tatas tāṃ pūrvvavad yavā
|
pūrvvoktauṣadhabhāgasya cūrṇṇan dattvā tu pūrvvavat ||
tenaiva saha yūṣeṇa kala
se pūrvavat kṣipet |
jñātvā jātarasañ cāpi tat tuṣodakam
āpnuyāt ||
tuṣodakasauvīrayo vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
ṣaṭrātrāt saptarātrād vā te ca peye
sure smṛte ||
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ |
mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūs taṇḍulai kṛtāḥ
|
virecayed āśu pītā guḍenotkārikā kṛtāḥ |
leho vā sādhitaḥ samyak
stuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ
|
vibhāvitās tu hīkṣīre pippalyo lavaṇāni ca |
cūrṇṇaṃ kampilya- kasyāpi tat pītaṃ
guḍikākṛtaṃ ||
harītakīs viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā |
maricāni ca tat sarvaṃ gomūtreṇa virecanaṃ ||
haīrītakīṃ bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalan
tathā |
saindhavaṃ sṛṃgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ ||
nīlīphalānācūrṇṇan
tu nāgarābhayayos tathā |
lihyād guḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ
piben naraḥ ||
pippalyādikaṣāyeṇa pibet piṣṭaṃ harītakīṃ |
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ ||
triphalā sarvarogaghnī ghṛtarogena mūrcchitā |
yavassaṃ śthāpaṇañ cāpi kuryāt satataḥ
sevitā ||
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā |
sendhavopahitā vā pi sātatyenāgnidīpanī ||
vyoṣaṃ trijā
takaṃ
viḍaṅgāmalakan tathā |
navaitāni samāṃśāni tṛvṛdaṣṭaguṇāni vā |
suślakṣṇa cūrṇṇaḍānīha gāḍhiḍāni vimiśrayet |
ṣaḍbhiś ca śarkarāgair īṣatsendhavamākṣikeḥ |
piṇḍīkṛta bhakṣayitvā tataḥ śītāmbu pāyayet |
avipattir apayogaḥ prasasta pittarogiṇām ||
kṣārāmupānabhoktvyo vātaśleṣmāturair naraiḥ |
bhakṣarūpasadharmatvād āḍhyeṣv eva vidhī
yate |
avekṣya samyag rogādīn yathāvad
upayojayet ||
saptalāṃ sāṅkhinī dantī tṛvṛdāragvaṃ
vacāṃ |
mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre tathaiva
ca |
kīrṇṇa tenāve cūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva ca ||
āghrāṃ yāvṛtya vā samyak mṛdukoṣṭho vicyate ||
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpiḥ |
madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu |
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe | virecanaṃ sādhu niyojanīya iti ||
athāto dravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pānīyam āntarīkṣyam anirdeśyaṃ rasam amṛtaṃ jīvanan
varpaṇaṃ dhāraṇam āśvāsajananaṃ
śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam ekāntataḥ pathyatamañ ca |
tad evāvanau patitam anyatamam upalabhate |
nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇādbhijacauṇṭyādiṣu sthāneṣv
anyatamaṃ rasam upabhate |
tatra lohitakapilapāṇḍupītanīla
śukleṣv
avanipradeśeṣu madhurāmblalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ | yathāsaṃkhyam udakarasā
bhavantīty eke bhāṣante ||
tat tu na samyak || pṛthivyādīnām
anyonyānupraveśakṛtaḥ | sa khalūdakaraso bhavaty
utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa | tatra svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ | toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlbaṃ|
pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ | vāyva
gniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ
kaṭukaṃ || vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ tiktaṃ | pṛthivyaṃnilaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
kaṣāyaḥ || ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam
iti | ātas tat prādhānam avyaktarasātvāt tat peyam āntarīkṣālābhe ||
tatrāntarīkṣaṃ caturvidhaṃ | tadyāthā dhāraṃ
kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti | teṣān dhāram pradhānaṃ laghutvāt tat punar
dvividhaṃ
| gāṅgaṃ sāmudrañ ca | tayoḥ parīkṣaṇaṃ | tatra
śālyodanapiṇḍam aprakuthitam avidagdhaṃ | rajatabhānopahitaṃ varṣati deve kurvvīta sa cen muhūrttasthitas tādṛśa eva bhavati | tad gāṅgam iti avagantavyami
varṇṇānyatāsikthaprakledo vā taṃ sāmudram iti vidyāt | tan
nopādeyaṃ | sāmudram apy āśvayuji māsi gṛhītaṃ | gāṅgavad bhavati tad
upādeyam i
ti |
śuklapaṭaikadeśapracyutam athavā harmyatalaparibhraṣṭam anyair vā prayogair
gṛhītaṃ śailabhājane śailavan mṛnmaye vā pātreṣv anuguptaṃ
nidadhyāt | tat sarvakālam upayuñjīta | tasyālābhe bhaumaṃ | tat punaḥ
saptavidhaṃ | tad yathā kaupan nādeyaṃ sārasan tāḍākaṃ prāśrāvaṇam audbhijañ caunṭyam iti ||
tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣam audbhijaṃ vā seveta
mahāguṇatvāt | śaradi sa
rvam
prasannatvāt hemante sārasan tāḍāgaṃ vā | vasante kaupañ
cauṇṭyaṃ prāśrāvaṇam vā | grīṣme py evaṃ | prāvṛṣyendram anabhivṛṣṭaṃ sarvam eva |
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitaṃ |
tṛṇaparṇṇodakayutaṃ kaluṣam viṣasaṃyutaṃ
yo 'vagāheta varṣāsu pibed vāpi navañ jalaṃ |
sa bāhyābhyantarān rogāṃ labhate kṣipram eva tu ||
tatra yat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir
avacchannaṃ ravisasiki
raṇānilair
vābhijuṣṭaṃ gandharasopasṛṣṭaṃ tad vyāpannam iti vidyāt ||
sparśarasarūpavīryavipākāḥ doṣāḥ ṣaṭ | kharatā paicchilyām auṣṇaṃ
dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ | paṅkasikatāsaivālabāhulyād vikṛtavarṇṇyatā rūpadoṣaḥ | vaktarasatā rasadoṣaḥ |
aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ | yad upayuktaṃ
tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sar vīyadoṣaḥ | yad upa
yuktaṃ cirād vā vipacyate viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ | ta ete akṣarikṣe
doṣā na santi ||
vyāpanne cāgnikvathanaṃ sūryātapanam ayam
piṇḍataptanirvāpaṇaṃ vā prasādhakam bhavati |
saptakaluṣasya prasādanāni bhvanti | tad yathā
katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlasevālavastrāṇi muktā maṇiś
ceti ||
saptasītīkaraṇāni bhavanti |
tad yathā
pravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭibhrāmaṇavyajanaṃ | vastroddharaṇaṃ |
bālukākṣepaṇaṃ śikyāvalambaṇañ ceti ||
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā phalakaṃ
tryaṣṭakaṃ muñjavalayaṃ dakamañ
cikāśikyakaṃ ceti ||
nāgapuṣpacakotpalapāṭalāprabhṛtibhiś
cādhivāsanam iti ||
sugandhavispaṣṭarasaṃ suśītaṃ tarṣanāsanaṃ |
acchaṃ laghu
ñ ca hṛdyañ ca toyaṃ guṇavad ucyate |
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā laghūdakatvāt |
pūrvābhimukhā na praśasyante | gurūdakatvāt | dakṣiṇābhimukhā
nātidoṣalā bhavanti | sādhāradhvātvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ
janayanti | vindhyaprabhāvā kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca | malayaprabhavā
krimīn | mahendraprabhavā ślīpadodarāṇi | himavatprabhavā
ḥ |
galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty
āparāvantyāś vārsvāṃsy upajanayanti
|| tatra pāriyātraprabhavā valārogyakarā iti ||
nadyaḥ sīghravahā laghvyaḥ proktā yāś cāmalodakāḥ
gurvya sevālakaluṣajalaughā mandagāś ca yāḥ ||
tatra sarveṣāṃ bhaumānām pratyūṣasi grahaṇaṃ | tatra hi
saityalāghavam adhikam bhavati |
saityaṃ cāpāparo guṇa iti ||
divārkakiraṇair juṣṭaṃ juṣtam indukarair niśi |
arūkṣam anabhiṣyandi tattulyaṃ gagaṇāmburā ||
gagaṇāmbuṇa tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat
subhājane |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣyan tataḥ paraṃ |
raktoghnaṃ sītalaṃ hlādi jvaradāhas
tṛṣāpahaṃ |
mūrcchāpittoṣmadāheṣu rakte mādatyaye |
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
ūrddhage ra
ktapitte ca sītam ambhaḥ
praśasyate |
prārśvasūle pratisyāye vātaroge galagrahe |
ādhmāte timite kāṣṭhe sadyaśuddhe navajvare
hikkāyāṃ snehapīte śītāmbu
parivarjayet |
arocake pratisyāye pramehaśvayathau tathā |
mande gnāv udare koṣṭhe jvare netrāmayeṣu ca |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret |
candrākāntābhavam vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam |
sakṣāraṃ
prāyasaḥ kaupan nādeyaṃ kīrttitan
tathā |
tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ caiva tādṛśaṃ |
autsam aśmasam āśleṣād uṣṇaṃ pittena
śasyate |
sarvadā sarvadoṣeṣu pathyam prāśrāvaṇam payaḥ |
avidāhy udbhijaṃ toyam pittaghnam madhura smṛtaṃ |
kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ vastisodhanaṃ |
śvāsakāsajvaraṃhara pathyam uṣṇodakaṃ sadā |
dīpanī pācanī laghvī pathyā bastivisodha
nī
|
vātānulomiānī peyā kṣutpipāsaharā smṛtiāḥ |
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām
vrāṇināpim api |
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ |
prīṇanaḥ prāṇaṃtujananaḥ śvāsakāsakṣayāpaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo maṃsarasaḥ smṛtaḥ |
khalākhalayavāgvaś ca rāgasāḍavaṣaṭṭakāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ |
yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ cchandato pi vā |
anekadravyayonitvāt chāstratas tāṃ vinirdiśet |
snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇam balavattaraṃ |
vṛṣyam pittapipāsaghnaṃ nālikerodakaṅ guruḥ || 0 ||
gavyamājan tathā coṣṭram āvikaṃ māhiṣañ ca yat |
aśvāyāś caiva nāryāś ca nāgyāś caiva tu yat smṛtaṃ |
tatv anekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ gataḥ |
sarvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyakṣīramiho
cyate ||
gavyan tu śitasnigdhamadhuram avidāhi
vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ | jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulm
au
odaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa
udāvarttātīsārayoṇirogagarbhāsrāvakaśramaklamaharam balyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ medhyam
vyājīkakaraṇan sandhānam āsthāpanam āyuṣyam vamana
m virecanañ
ceti ||
kṣīraṃ gavyaguṇaṃ tvājaṃ viseṣāc choṇite hitaṃ |
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi viseṣañ cātra me sṛṇu
|
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktanisevanāt |
nātyambupānād vyāyāmāt sarvadoṣaharam payaḥ ||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcid auṣṭaṃ svāduraghasaṃ laghuṃ
|
śophagulmodarārśoghnaṃ krimikuṣṭhakaphāpahaṃ |
āvikaṃ
madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāpahaṃ |
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse vā 'nilasambhave ||
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahnisādanaṃ |
nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ guruḥ ||
uṣṇam ekaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharam payaḥ |
madhurāmblarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ
||
nāryās tu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ hima |
nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu dīpanaṃ ||
hastinyā
madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guruḥ
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam balavarddhanaṃ
||
payo 'bhiṣyandi gurvāma prāyasaḥ
parikīrttitaṃ |
tad evoktaṃ || laghutaram mandābhiṣyandi ca śritaṃ |
varjayitvā striyā stanyam mam eva hi taddhitaṃ |
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītam ato
'nyathā |
aniṣṭam amlbagandhañ ca vivarṇṇavirasan tu yat |
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhave
t ||
dadhi tu sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ gurv
amblam abhiṣyandi śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārsyāpahaṃ rocakaṃ maṅgalyañ
ca |
tad udhṛtasāraṃ grāhyam anabhiṣyandi ca |
saraḥ kaphamedaśukrakṛt | tidoṣam mandajātaṃ |
takraṃ kaṣāyānurasam amblam uṣṇavīryam atīsāragaraghnaṃ
| laghuśukravalāsayakṣayakaram arsoghnañ ca || dadhimaṇḍo
viṣṭambhāruciharo laghutaraś cāgnidīpanaḥ |
vāte mblaṃ sendhavopetaṃ
svādu pitte saśarkaraṃ |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutam |
grāhiṇī vātalā rūkṣā vijñeyā tu krakūcikā |
tadvat kirāṭam mathitaṃ bṛṃhanaṃ kṣīram oraṭaṃ ||
navanītaṃ tu sukumāramadhuram amblānurasaṃgrāhi
vraṇasophārditāpahaṃ ||
ghṛtan tu śītavīryam madhuram abhiṣyandi
tridoṣāpakarṣaṇam agnidīpanaṃ saukumāryojastejobalakaram āyuṣyam vṛṣyam
medhyaṃ vayasthāpana
ñ cakṣuṣyam pāpopasamanaṃ rakṣoghnaṃ ceti ||
sarpiḥ purāṇan timirapratiśyāyaśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ |
vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo 'nuvarṇṇitaḥ |
vikalpānavaśiṣṭāṇāṃ kṣīravīryā samādiśet ||
tilatailam madhuratiktānusaman tīkṣṇam
anilavalāsakṣayakaram aśītam pittajananaṃ yoniśiraḥ śūlapraśamanaṃ ta
thā
chinnabhikṣatāgnidagdhapiccitarugnayūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu
parisekābhyañjanayoḥ praśastam iti ||
tad bastiṣu ca pavane ca nasye karṇṇādipūraṇe |
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
nimbātasīkusumbhaṣarsapapīlukarañjeṅgudīsigrusuvarccalāphalatailāni tīkṣṇakaṭukāny uṣṇavīnyāṇi
krimikaphamehopa
harāṇāni ||
atimuktakapiyālākṣatrapuservārukarkārukuṣmāṇḍakatailāni
|
madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||
turuvakakarkoṭakatailamadhurakaṣāyatiktānurase
krimikaphakuṣṭhamedohare ca || eraṇḍatailam madhuram uṣṇaṃ
vātakaphāpahaṃ medoharañ ca ||
saraladevadārusiṃsapāgurusārasnehāḥ ||
tiktakakaṭukaśāyāḥ
| duṣṭavraṇaśodhanāḥ krimikiaphakuṣṭhaharāś ca ||
grāmyānyānūpaudakānām vasāmajjāno
gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ | jāṅgalaikaśaphakravyādānāṃ
laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ | viṣkirāḥ
pramehānāṃ śleṣmaghnāḥ | pratudānāṃ sarvadoṣaghnāś cāgnidīpanāḥ | tatra
tailaghṛtavasāmajjāno gurupākā vātaharāś ceti |
yāvantaḥ sthāvārā dehāḥ samāsena pra
kīrttitāḥ
|
sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāsanāḥ ||
kṣaudran tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ laghu sukumāraṃ sandhānīyaṃ sodhanaṃ ropanaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam varṇyaṃ śvaryam
viṣaghnakrimicchardyatīsāramehapittakapharaktapraśamanaṃ saṅgrāhikam prahlādana
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ potikaṃ bhrāmaraṃ pūrvaṃ pūrvaṃ laghutaraṃ
tatpurāṇāṃ pradhānam anamblañ ca
nānādravyebhyo viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānān
makṣikāsambhṛtatvāc ca | uṣṇopacārayogavāhi ca ||
bhavati ||
uṣṇair virudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tal lihanti viṣaṃ yathā ||
ikṣavo madhurā madhuravipākā śītā snigdhā
vṛṣyā mūtralāḥ | raktapittapraśamanāḥ kaphakarāś ceti ||
snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣapra
kārataḥ |
kāntārakādvaraḥ pauṇṭhaḥ pauṇḍrakād vaśakovaraṃ ||
śarkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ |
gurur vidāhī viṣṭambhī yāntikas tu prakīrttitaḥ ||
phāṇitam madhuram abhiṣyandi bṛṃhamaṇaṃ
śukrakaphakaraṃ pittaghnañ ca ||
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho
mūtraraktaviśodhanaḥ pittaghnaḥ | kaphakaro vṛṣyaś ca ||
matsyaṇḍikā
khaṇḍaśarkarā vimalā uttarottaraś
ca śītasnigdhagurusaramadhurā raktapittapraśamanāś ceti ||
yathā yathaiṣām vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā
tathā |
snehalāghavaśaityāni saratvaṃ | ca tathā tathā ||
madhuśarkarā charddyatīsāraharā rūkṣā cchedanī ca | vṛṣyā kṣīṇakṣatasandhānakṛt | sasnehehā guḍaśarkkarā ||
kaṣāyaāśītamadhurāḥ satiktāyā
vaśarkarāḥ |
tṛṣṇā śoṇitapittadāhaśamanī sāmānyataḥ sarveṇa sarvam
pittaharaṃ ||
madyam amblaṃ dīpaṇaṃ rocanam
vikā sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇaṃ ||
mādvīkam avidāhitvān madhurānurasan tathā
raktapitte tu satatam budhair na pratiṣidhyate |
tasmād al_pāntaraṅ kiñcit khārjūram vātakopanaṃ
||
kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpana
ḥ
|
tadvat pakvarasaṃ sīdhur balavarṇṇakaraḥ paraḥ ||
mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyaḥ saṃgrāhiko laghuḥ |
jambloṣṭhabaddhaniṣyandas
tauravo vātakopanaḥ ||
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
madhuro guḍamaireyaḥ cchedī madhvāsavo laghuḥ
|
valyaḥ pittasaho vṛṣyo hṛdyaś cekṣarasāsavaḥ |
prajaraṇo riṣṭarasaḥ kaphahā bhuktapācanaḥ
||
ariṣṭāsamasīdhūnāṃ guṇāṃ mi cādiśet |
yathāsvauṣadhasaskāram avekṣya kuśalo bhiṣak ||
kāśārṣo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī |
svetāmūtrakaphastanyaraktamānsakarī surā |
vamyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī |
prasannā vātagulmārśo vibandhānāhanāśanī
|
grāhyuṣṇo jagalo rūkṣaḥ śophahā bhuktapācanaḥ |
vakṣaśo
hṛtasāratvād viṣṭambhīdoṣapānaḥ |
navam ma
dyam abhiṣyandi guruvātādikopanaṃ
|
sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ laghuvātakaphāpahaṃ |
raktapittakaraṃ śuklaṃ cchedi śuktavipānaṃ ||
tadvat tadā śrutaṃ sarvaṃ rocanan tu viseṣataḥ ||
tuṣāmbudīpanaṃ hṛdyam uktaṃ sauvīrakan tathā |
dhānyāmblaṃ dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam amblatvād vātaghnam vidāhitvāt
pittakaraṃ kaphaghnaṃ bahiḥ | śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt tṛṣṇāpanayanaṃ
rucijanaṃnaṃ samudrāntasaṃśritānāñ ca janānām pa
raṃ sātmyaṃ
||
tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ |
saukṣmād auṣṇāc ca taikṣṇāc ca vikāsitvāc ca vahninā |
sametya hṛdaye prāpya dhamanīm
ūrdhvam āgataṃ |
vicālyendriyacetāṃsi vīryam madayate cirāt |
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍalata sthitaḥ |
rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ su
sāhasaṃ |
kalahaṃś cānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
asaucanidrāmātsaryam agamyagamanaḥ yadā |
asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryād vai tāmase
madaḥ ||
tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
sodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viseṣaṇaṃ |
śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu
mūtraprayogasādhye tu gavyam mūtraṃ payojayet |
ānāhasophagulmeṣu pāṇḍuro
ge tu māhiṣaṃ |
śophaghnaṃ mājamaurabhraṃ kāsasvāsavisāpahaṃ |
āsvaṃ kaphaharaṃ mūtrakrimidardruṣu sasyate |
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram prayojayet
|
aśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣan tu viṣāpahaṃ |
dravadravyāṇi sarvāṇi kīrttitāni samāsataḥ |
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhatīti ||
pha ha
40 5 || 0 ||
athāto nnapānavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca
||
bhagavāṃ prāg abhihitaprāṇinā mūlam āhāro valavarṇojasāṃ ca saḥ ṣaṭsu raseṣv
āyattaḥ rasāḥ punar dravyāśrayiṇaḥ | dravyarasavīryavipākanimitte
ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyañ ca vrahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthity
utpattihetur āhārād evābhivṛddhir valam
ārogyavarṇṇendriyaprasādaś ca | tathā rasavaiṣamyād asvāsthyaṃ
tasyāśitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātma
kasyānekavidhavikalprabhāvasya pṛthak pṛthak dravyarasavīryavipākarmecchāṃ
jñātuṃ na hy anavavuddha dravya | svabhāvā bhiṣajaroganigrahaṇaṃ
kartuṃ samarthā ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāt tasmād
annapānnavidhim upadiśatu me bhagavān ity uktaḥ |
provāca bhagavān dhanvantariḥ | atha khalu vatsa suśruta
|
tatra lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtamāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrūkalodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahīprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
madhurā vīryataḥ śītā | vipākakaṭūkāḥ
smṛtāḥ |
pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ ||
teṣāṃ lohitakaśreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ
|
cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||
tasmād alpāntaraguṇāḥ krama
śaḥ śālayopare ||
ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakekedārakaprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
rase pāke ca madhurāḥ pittānilaharāḥ smṛtāḥ |
śālīnāṃ guṇataś cāpi samānā vaddhavarccasaḥ |
ṣaṣṭhikaḥ pravaras teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ
|
mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthair yakṛdvalavarddhanaḥ |
rasato madhuragrāhī tu
lyo lohitaśālibhiḥ |
śeṣātsv alpāntarīsmāt vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ ||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajatumukhanandīmukhatvaritakakuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalo prabhṛtayoḥ
vrīhayaḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurāḥ vīryato himāḥ |
alpābhiṣyantinas tulyāḥ ṣaṣṭhikair valavarddhanāḥ |
kṛṣṇavrīhivaras teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ |
tasmād alpāntara
guṇāḥ kramaśo vrīhayopare ||
gagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
kaṣāyā vaddhavinmūtrā | ḥ rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ |
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ |
kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ |
kaidārā madhurā vṛṣyā valyāḥ pittanivarhaṇāḥ
|
īṣat kaṣāyālpavalāḥ guravaḥ kaphaśukralāḥ |
ropyādiropya
laghavaḥ śīghrapākaguṇottarāḥ |
avidāhino vātaharā valyā mūtravivarddhanāḥ |
śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣāste
vaddhālpavarccasaḥ |
tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupāko kaphāpahāḥ |
vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ ||
tad vat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate ||
koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅguma
dhūlikānandīmukhīkurūvindakasakavastākatolaparṇṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ
| kudhānyaviśeṣāḥ |
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭupākinaḥ
śleṣmaghnā vātaniṣyandāḥ vātapittaprakopanāḥ |
kaṣāyamadhurāḥ śītās teṣāṃ pittasahāḥ smṛtāḥ
|
sakoradūṣaśyāmākako nīvāraś ca śāntanuḥ |
kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śve
tāś caiva
priyaṅgavaḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syu snigdhāḥ kaphakarāḥ
sāarāḥ |
madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā nandīmukhī
tathā |
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhavarukaḥ samukundakaḥ
rūkṣā veṇu ye jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
vaddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
mudgavanamudgamasūramudgakuṣṭhakakalāyahareṇḍhakīsatīnā vaidalāḥ
kaṣāyo madhurāḥ śītāḥ kaṭupākānilāpahāḥ |
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā |
nāty arthaṃ vātalās teṣāṃ mudgadṛṣṭiprasādanāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ |
vipāke madhuro proktā masūrā varddhavarccasaḥ
|
makuṣṭhakāḥ krimihaḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ |
hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā bhinnavarcasaḥ |
ṛtemudgamasūrābhyām anye tvādhymānakārakāḥ |
māṣogurūr bhinnapurīṣamūtraḥ | snigdhoṣavṛṣyo
madhuronilaghnaḥ |
santarpaṇastanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
kaṣāyo bhāvān na purīṣabhedī na mūtralo naiva valāsa
karttā |
svādur vipāko madhurolasāndraḥ santarpaṇastanyarucipradaś ca ||
māṣais samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca kākaṇḍapha
lan tathaiva |
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣā kaṣāyā avidāhinaś ca ||
uṣṇakulattho rasataḥ karṣayaḥ kaṭur vipāke kaphamārutaghnaḥ |
śukrāśmarīgulmaniṣūdanaś ca | saṃgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||
ānāhamedogudakīlahikkā | svāsāpahaḥ
śoṇitapittakṛc ca |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha ukta
ḥ |
īṣat kaṣāyoḥ madhuraḥ satiktaḥ | saṃgrāhikaḥ
pittakarastathoṣṇaḥ ||
tilo vipāke kaṭuko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepanapathya uktaḥ |
dantyognimedhājananolpamūtraḥ | ryāṣakeśyonilahā guruś
ca ||
tileṣu sarveṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathānye
||
yavaḥ kaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vipāke kapha
pittahantā ||
vraṇeṣu pathyastilavac ca nity apravaddhamūtro vahuvātavarccāḥ ||
sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca sapicchilo
sthūlavilekhanaś ca |
medonilasraṇorūkṣyaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca |
ebhir guṇair hīnataraiś ca kiñcid
vidyādyavebhyopiyavānaśeṣāna ||
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthira
ḥ śukravalapradaś ca
|
snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā sandhānakṛccha
śleṣmakaraḥ saraś ca ||
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛd vidāhī ||
kaṭur vipāke madhuras tu śimbaḥ |
prabhinnaviṭmārutapittalaś ca |
sitāsitāpītaḥ kuvarṇṇā bhavanti yenyekiśarāś ca śimvāḥ
||
yathāditāste guṇa
taḥ pradhānā jñeyās tathādrā
rasapākayoś ca |
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavās ca śimvāḥ ||
jñeyā vipāke madhurā rase | ca valapradāḥ
pittanivarhaṇāś ca |
vidāhavantaś ca bhṛṣañ ca rukṣā viṣṭaṃbhya jīryanty anilapradāś
ca ||
rucipradāś caiva sudurjarāś ca sarvāḥ smṛtā vaidalikāś
ca śimvāḥ |
kaṭur vipāke madhuro 'nilaghnavidāhibhāvād ahitaḥ kusumbhaḥ ||
uṣṇātasī svādurasānilaghnī pittolvaṇā syāt kaṭukā
vipāke |
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaphavātahantā tathāguṇaś
cāsitasarṣapohi ||
anārttavaṃ vyādhihatam aparyātam eva ca | abhūmijan navam cāpi na dhānyaṃ
guṇavat smṛtaṃ ||
navaṃ dhānyam abhiṣyandi
laghu
saṃvatsarositaṃ |
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ vātakopanaṃ ||
śālyādaḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya bhāgataḥ |
kālapramāṇasaskāro mātrā cāsmim parīkṣyate || ❈ ||
ata ūrddhva māṃsavargam upadekṣyāmaḥ ||
datra jaleśayā ānūpā grāmyāḥ | kravyabhuja ekaśaphā jaṅgalāś
ceti ṣaḍmāṃsavargā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar
dvividhā ānūpā jāṅgalaś ca | tatra jā
ṅgalavargoṣṭavidhaḥ | tatra
jāṅgalāviṣkirāḥ pratyudā guhaśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ vileśayā grāmyāś
ceti | e ṣāṃ jāgalaviṣkirau pradhānatamau |
tatra jaṅgalā
eṇahariṇakuraṅgadaṣyaśalakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭīcāruṣkavṛṣata
mṛgāmātṛkāprabhṛtayaḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharās
tīkṣṇyā vastiśodhanaḥ ||
kaṣāyo madhuro hṛdyaḥ pittasṛkkapharoga
hā |
sāṃgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno laghudapinaḥ |.
śītalo vaddhaviḍmūtraḥ sugandhir hariṇāḥ smṛtaḥ ||
eṇaḥ kṛṣṇa tayor jñeyo hariṇas tāmra ucyate ||
lāvattittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkacakorakalaviḍkamayūrakrakaropacakra
takurkkuṭaviṣkirā
laghavaḥ | śītalā madhurāḥ kaṣāyā do
ṣaśamanāś
ca |
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāte ca pūjitaḥ |
iṣad gurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivarddhanaḥ |
tittiris sarvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādhanaḥ ||
raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiṃjalaḥ |.
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
vātapittaharā vṛṣyā medhāgniva
lavardhanāḥ
|
laghavaḥ krakarā hṛdyās tathā caivopacakrakāḥ |
kaṣāya svādulavaṇaḥ tvaryaḥ keśyorucipradaḥ|
mayūra svaramedhāgnidṛkcchrotrandriyadārḍhyakṛt |.
snigdhoṣṇonilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svaravalāvahaḥ |
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṃgokṣvelaḍiṇḍimāṇaśa
tapatramātṛliṅgabhedāśīśukasārikāvaṅgulīlaṭvāladṛṣakasūgṛhākhaṃjarīṭakadātyūha
prabhṛtayaḥ pratudāḥ |
kaṣāyamadhurā rūkṣā phalāhārānilāvahāḥ |
śleṣmapittaharāḥ śītāḥ vaddhamūtrālpavarcasaḥ
sarvadoṣakaras teṣāṃ bhedāśī maladūṣaṇaḥ |
kaṣāyasvādulavaṇo guru kāṇakapotakaḥ ||
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
rasato madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||
kuliṃgo madhurasnigdhaḥ kaphaśukravivarddhanaḥ
|
raktapittaharo veṣmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||
siṃhavyāghratarakvṛkṣakadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo guhaśayāḥ
||
madhurā guruva snigdhā valyā mārutanāśanāḥ |
uṣṇavīryā hitanityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
kākakaṅkakurarabhā
saśasaghātyūllūśyenaprabhṛtayaḥ prasahāḥ ||
ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ |
rasapāke ca vīryaṃ ca viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ ||
madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakuśapūtīghasavānaraprabhṛtayaḥ
parṇṇamṛgāḥ ||
madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇāṃ hitāḥ
|
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasāṃ tathā ||
śvāvi
ṭchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpaprabhṛtayo
vileśayāḥ ||
sāṃgrāhikā vaddhaviṭmūtrās tathaite vīryoṣṇāḥ
pūrvvavat svadukāḥ smṛtāḥ |
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhā kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśapittakaphāpahaḥ |
nātiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
chagalas tv anabhiṣyandi teṣāṃ pīnasa
nāśanaḥ
|
vṛṃhaṇam māṃsam aurabhraṃ pittaśleṣmākaraṃ guruḥ |.
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhhasadṛśaṃ guṇaiḥ
soṣakāsapratiśyāyaviśamajvaranāśanaṃ |.
gaṃvyaśramātyagnihitaṃ pavitramanilāpahaṃ |
aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsam ekaśaphodbhavaṃ |.
alpābhiṣyandi vargoya jāṅgalaḥ | samudāhṛtaḥ |
dūrejanāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ |.
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca telpābhiṣyandino matāḥ ||
atīvāsannanilayā samīpodakagocarā
|
ye mṛgāś ca vihaṃgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
ānūpavargas tu pañcavidhas tavodyathā
| kulacārāḥ plavāḥ kośasthāḥ pādino matsyāś ceti ||
tatra
gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaḍgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅku
kuraṅgaprabhṛtayaḥ kulacarāḥ paśavaḥ |
vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ
śītā snigdhāś ca valyāś ca mūtralā kaphavarddhanāḥ ||
virūkṣaṇo
lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ |
svādvamvlalavanas teṣāṃ gaja śleṣmānilāpahaḥ ||
snigdhoṣṇalavaṇaṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ tarpaṇaṃ
guruḥ |
nidrāpuṃstvavalasyandivarddhanaṃ māṃsadārḍhyakṛt ||
svedanaṃ vṛhaṇaṃ vṛṣyaṃ rodhanaṃ tarpaṇaṃ guruḥ
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ valavarddhanaṃ ||
kaphaghnaṃ khaṅgapiśitaṃ kaṣāyamanilāpahaṃ |
pitryaṃ pavitramāyuṣya vaddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍavakādamvajīvaṃjīvavakavalākāpuṇḍarīkā
plavaśarārīmadgūkrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakāmvukurkuṭikāgharāvaśvetavālaprabhṛtayaḥ
plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ ||
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyānilāpahāḥ
|
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ svaravarṇṇavalapra
daḥ
|
vṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
śaṃkhanakhaśuktiśamvūkavallūraprabhṛtayaḥ kośasthāḥ
kurmakumbhīrakarkaṭaprabhṛtayaḥ pādinaḥ
śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākānilāvahāḥ |
śītāḥ snigdhā hitā pitte varccasyāśukravarddhanāḥ |
kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ valyaḥ koṣṇonilāpahaḥ
|.
śukla saṃdhānakṛt sṛṣṭaviṭmūṭronilapittahāḥ ||
matsyās tu
dvividhā nādeyāḥ sāmudrāś ca |
tatra nādeyāḥ
pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasaha
sudattaprabhṛtayaḥ ||
nādeyā guravo matsyā madhurā vātanāśanāḥ |
raktapittakarās tṛṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
kaṣāyānurasas teṣāṃ śaspaśaivālabhojanāḥ |
rohītamatsyo nātyarthaṃ raktapittaprakopinaḥ |
saras taḍāgasaṃ
bhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ
smṛtāḥ |.
mahāhradeṣu valinaḥ svalpembhasya valā matāḥ ||
timitimiṃgilakuliśakākamatsyariralanaṃdīvaramakaragargaracandrakamahāmīnarājamatsya
prabhṛtayaḥ sāmudrāḥ |
sāmudrā gurava snigdhā madhurā nātipittalāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ |
valāvahā viśeṣemāṇa māṃsā
śitvāt
samudrajāḥ |
samudrajebhyo nādeyāḥ vṛhaṇatvād guṇottarāḥ |
tasmād atyanilaghnatvād autsojñeyo guṇottarāḥ |
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpy ā guṇādhikāḥ |
nādeyā guravo medhyā yasmāt
pucchāṃsya cāriṇaḥ |
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa siro laghuḥ
adūragocarā yasmāt tasmād autsānapānajāḥ |
kiñcin muktvā
sirodeśam atyarthaṃ guravas tu te ||
adhastād guravo jñeyā matsyā sāgarasambhavāḥ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvamaṅgaṃ laghusmṛtaṃ |
ity ānūpo mahāsyandī māṃsavargam udīritaḥ |
tatra śuṣkapūtividdhadigdhasarpāparāddhajīrṇṇakṛśavālānām asātmyacāriṇāṃ ca māṃsāny abhakṣyāṇi bhavanti | kasmād
vigatavyāpannāpariṇatālpā
saṃpūrṇṇa yathārthakaratvād
doṣakarāni bhavanti | ebhyo nyeṣām upādeyam māṃsam iti |
striyaś catatuṣpadeṣu pumāṃso vihaṃgeṣu
mahāśarīreṣv alpaśarīrāḥ | alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ pradhānatamā bhavanti ||
ekajātīyānām api mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatamā
bhavanti ||
tatra sthānādikṛtandumāṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ ||
tad yathā raktādiṣu dhātuṣūttarottarās tathāntayakṛtkāleyaka
sakthyikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi
uraskandhau sakthinīcāpakvayoḥ |
guravaś ca yathāpūrvvaṃ dhātavaś ca yathottaraṃ |
pūvvabhāge | guruḥ puṃsāṃ madhyabhāgaś ca
yoṣitā |
urogrīvā vihaṃgānāṃ viśeṣeṇa gurusmṛtaṃ |
pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāga
ś ca pakṣiṇāṃ |
atīva rūkṣam māṃmsaṃ tu vihaṃgānāṃ phalāśināṃ |
vṛṃhanam māsam atyarthaṃ vihaṅgānām māṃsabhojināṃ |
matsyāśināṃ pittaharaṃ vātaghnaṃ
dhānyacāriṇāṃ |
jalajānūpajā grāmyāḥ kravyād aikaśaphās tathā |
pravahā vilavāsāś ca tathā jaṃgalasaṃjñitāḥ |
pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syu yathottaraṃ |
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpū
rvvam ato nyathā |
sarva śarīrebhyaḥ pradhānatamā varttinyām ādadyāt |
pradhānālābhe madhyamavayasas tu māṃsaṃsadyaskam akliṣṭam
upādeyam iti ||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā
liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmi parīkṣyate ||
|| ata ūrdhvaṃ la phalāny upadekṣyāmas
tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkkanduka
pitthamātuluṃgāmrātakalakucakaramardnabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnām
amalakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgara prabhṛtīni |
etāny amlāny anilaṃ hanyuḥ oṣṇād vipāke madhurāṇi ca
||
kaṣāyānurasan teṣāṃ ḍāḍiman nātipittalam |
dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ |
dvividhan tat tu vijñeyaṃ
madhuraṃ cāmlam
eva ca |
tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ amvlam vātakaphāpahaṃ |
amvlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyakaṭukaṃ saraṃ
|
cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaphalaṃ |
hanti vātaṃ tad amvlatvāt pittam mādhūryaśaityataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyobhyadhikan tataḥ |
karkandhukolavadaram amvlam vātakaphāpahaṃ |
pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ
samadhuraṃ saraṃ |
purāṇaṃ tṛpraśamanaṃ śramaghnaṃ
laghu dīpanaṃ |
sauvīravadaraṃ snighnaṃ madhuraṃ vāttapittajit |
kaṣāyaṃ svādu saṃgrāhīśītaṃ siñcitikāphalaṃ
āmaṃ viṣaghnam asvaryaṃ kapitthaṃ grāhi vātalaṃ
kaphanīlaharaṃ pakvaṃ mmadhurāmvlarasaṃ
guruḥ |
śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
laghv amvladīpanaṃ snigdhāṃ mātula
ṅgam
udāhṛtaṃ |
tvak tiktā durjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
svādu śītaṃ gurusnigdhaṃ māṃsaṃ mārutapittajit |
medhyaṃ śūlānilacchardikapharocakanāśanaṃ |
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi gulmāṣoghnaṃ tu kesaraṃ |
pittam ārudakṛd vālaṃ pittalaṃ
vaddhakeśaraṃ |
hṛdyam varṇṇakaraṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ māsavalapradaṃ |
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṃ guruḥ ||
pittāvirodhi saṃpamāmlvaśukravivarddha |
vṛṃhanamadhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhyaryati |
amātrakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ
śleṣmavarddhanaṃ |
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukradūṣaṇaṃ |
amvlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittaṃ kṛt karamardakaṃ ||
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ pripālaṃ guru śītalaṃ |
hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlvaṃ bhavyam āsyaviśodhanaṃ ||
pittaśleṣmaharaṃ grāhi
guru viṣṭambhi śītalaṃ |
pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut |
garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīamalakan tathā |
vātāpahan tintiḍīkam āmaṃ pittavalāsakṛt ||
grāhy uṣṇaṃ dīpaṇaṃ rucyaṃ saṃpakvaṃ kaphavātanut |
amvlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tad vad bhedi tu
kevalaṃ ||
amvlaṃ samadhuraṃ hṛdyaṃ viṣaḍaṃ bhaktarocanaṃ |
vātaghnaṃ durjaraṃ coktaṃ nāgaraṃ phalaṃ guruḥ ||
kṣī
ravṛkṣaphalajāmvugajādanatodanatindukevalakuladhavnvanāśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttivilvaprabhṛtīny etāni śītāni kaphapittaharāṇi ca ||
sāṃgrāhikāni rukṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca |
kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru viṣṭambhi
śītalaṃ ||
kaṣāyamadhurasāmvlaṃ nātimārutakopanaṃ |
atyarthaṃ vātalaṃ grāhi jā
mvaṃ kaphapittajit
|
snigdhaṃ svādu kaṣāyañ ca rājādanaphalaṃ guruḥ |
kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ kaphavātajit
||
amvloṣṇaṃ laghu saṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
āmaṅ kaṣāyāṃ saṃgrāhi tindukaṃ vātakopanaṃ ||
vipāke guru saṃpakvaṃ madhuraṃ kaphapittacit |
madhurañ ca kaṣāyañ ca snigdhaṃ grāhi ca vākulaṃ ||
sthirīkarañ ca dantānāṃ
viśadaṃ phalam ucyate |
sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvānaṃ kaphapittajit ||
tadvad bhāṅgerukaṃ viṃdyād aśmantakaphalāni ca |
viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ phalgujuḥ saṃtarpaṇaṃ guruḥ
||
aty amvlam īṣan madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
vātaghnaṃ pittajanaṃ āmaṃ vidyāt
pakaṃ ||
tad eva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanivarhaṇāṃ |
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittapra
sādanaṃ
||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṅ kaphakaram phalaṃ |
kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhāṃ sāṃgrāhi dīpanaṃ ||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ vālaṃ vilvam udāhṛtaṃ |
tad eva vidyāt sampakvaṃ madhurānurasaguruḥ ||
vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||
svādupākarasāny āhur
vātapittaharāṇi ca ||
valapradāni sgnigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca |
phalaṃ svādurasan teṣāṃ tālajaṃ guru
pittajit ||
tad vījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ kaphapittajit ||
nālikeraṃ guru sgnidhaṃ pittaghnaṃ svāduśītalaṃ ||
valamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇam vastiśodhana |
panasaṃ sakaṣāyan tu snigdhaṃ svādu himaṃ guruḥ |
maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyan nā
tiśītalaṃ |
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmakaraṃ guruḥ ||
dākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjuraprabhṛtīni
raktapittaharāṇyāhuguruṇi ca |
teṣām drākṣā sarā svaryā madhurāḥ snigdhaśītalāḥ |
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahāḥ |
hṛdyaṃ mūtravivaṃdhaghnaṃ pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ phalam ucyate |
kṣatakṣayā
yāpahaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guruḥ |
vṛṣyaṃ snigdhasamadhuraṃ kharjūraṃ raktapittat |
vṛṃhaṇīyaṃ ahṛdyañ ca madhūkakusumaṃ guruḥ
vātapittopaśamanaṃ phalatasyopadiśyate ||
vātāmākṣoḍabhiṣukanicūlaprabhṛtīni |
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni guruṇi ca
|
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca |
kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ ki
ñcit tiktaṃ rucipradaṃ |
hṛdyaṃ sugandhimadhuraṃ lavalīphalam ucyate |
vasiraṃ śītapākan tu sāruḥ karanivandhanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣañ ca vātapittaprakopanaṃ |
vipāke madhurañ cāpi raktapittaprasādanaṃ ||
aivadatan dantaśaṭham amvlaṃ śoṇitapittakṛt |
śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkamārutakṛd gutuḥ |
snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnami
ṅgudaṃ |
śamīphalaṃ guru svādu rukṣoṣṇaṃ keśanāśanaṃ |
guru śleṣmātakaohalaṃ kaphakṛn madhuraṃ himaṃ ||
karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca |
raktapittaharaṃ teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipāki ca |
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukam pīlu sasnehaṃ kaphapittajit ||
aruṣkaraṃ tauravakaṃ kaṣāyaṃ laghupāki ca
uṣṇa krimiharo mehaśāphadurnāmanāśanaṃ |
kuṣṭhagulmodarār śoghnaṃ laghupāke tathaiva ca |
karañjakiṃśukāriṣṭaphalajantupramehanut |
rukṣṇoṣṇāṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpahaṃ |
tiktam īṣad viṣahitaṃ viḍaṃgaṃ krimināśanaṃ |
vraṇyam uṣṇaṃ saraṃ medo doṣaghnaṃ mehakuṣṭhanut |
kaṣāyan dīpanaṃ sāmvlaṃ cakṣuṣyañ ca harītakaṃ ||
bhedanaṃ kaṭu rukṣoṣṇaṃ vaisvaryaṃ
krimiśodhanaṃ |
cakṣuṣyaṃ laghupākakṣakaṣāyaṃ kaphapittajit ||
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vakrakledamālāpahaṃ |
kaṣāyam īṣan madhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
jātikoṣotha karppūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpahaṃ ||
laghu tṛṣāpahaṃ vakrakledaurgandhyanāśanāṃ |
pipālamajjā
madhuro vṛṣyā pittānilāpahā ||
vaibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
kaṣāyamadhuro majjā kolānām pittanāśanī |
tṛṣṇācchardy anilaghnā ca tadvad āmalakasya ca |
vījapūrakaśamyākamajjā
kośāmrasambhavāḥ ||
svādupākognivaladāsnigdhā pittānilāpahā |
yasya yasya phalasyehaṃ vīryam bhavati yādṛśaṃ ||
tasya tasyaiva vī
ryeṇa majjānāmepi
nirddiśet |
phaleṣu pakvaṃ yad guṇavat tad udāhṛtaṃ ||
vilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
vyādhitaṃ krimiduṣṭañ ca pākātītam adeśaja ||
varjanīyaṃ hitaṃ sarvvam aparyāgatam eva ca ||
vidārīkandaśabhāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭalakaśerupiṇḍālumadhvāluhaluka prabhṛtīni ||
raktaṃ pittaharāṇyā
huḥ śītāni madhurāṇi ca
|
gurūṇi vahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
madhuro vṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītasvaryoti
mūtralaḥ | vidārikando valyaś ca vātapittaharaś ca saḥ ||
vātapittaharā vṛṣyā svādu śītā śatāvarī |
mahatī sauvahṛdyā tu medhāgnibalavarddhanī ||
grahaṇy aṣṭauvikāraghnī vṛṣyāśītārasāyanī |
kaphapittaha
rās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
avidāhirasam proktaṃ raktapittaprasādanaṃ |
viṣṭambhi madhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
guru viṣṭambhi śītau tu śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopanaṃ ||
surendrakandaśleṣmaghno vipāke kaṭupittakṛt ||
śalaśūraṇa māṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
īṣat ka
ṣāyāḥ kaṭukāviṣṭambhino guravaḥ |
kaphakṛdvātalāḥ pittaharāś ca ||
māṇakaṃ svādu pākan tu guru cāpi
prakīrtita |
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇo gudakīlahā ||
kumodotpalapadmānāṃ kandamārutakopanāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ |
varāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭurasa
pākataḥ
||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ ||
tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnāṃ
mastakajātāni |
svādu pākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
śukralāy anilaghnāni kaphavṛddhikarāṇi ca
||
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
kandam vivarjayet sarvvaṃ yo vā
samyak rohati || ❈ ||
atha śākavargam upadekṣyāmaḥ | tatra
puṣpaphalābukāliṅgaprabhṛtīni |
pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā mandakaphāni
ca |
śṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāpahaṃ |
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇāṃ
|
alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvyatiśītalā |
trapuser
vārukeṅkkārusīrṇṇavṛttaprabhṛtīni
||
svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittakaraṃ smṛtaṃ |
tatpāṇḍuḥ kaphakṛj jīrṇṇam amvlam vātakaphāpahaṃ ||
ervārukaṃ sakerkkāruḥ saṃpakvaṃ
kaphavātakṛt |
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalaṃ ||
pi
ppalīmaricasṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasasārjjakabhūstṛṇasugandhakarkalamākuṭherakakṣavakakharapusakāsamardamadhusigruphaṇijjñakaṣarsapacetrakulatthagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasolaplāpaṇḍuprabhṛtīḥ
kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
kṛtānneṣūpa
yujyante saṃskārārtham anekadhā |
teṣu gurvī svādusītā pippalayārdrā kaphāvahā |
śuśkā kaphānilaharī vṛṣyā pittavirodhinī |
svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraśeki ca |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuśkamavṛṣyaṃ kaphavātajit |
nātyuṣṇaṃ nātirūkṣañ ca vīryato maricaṃ
sitaṃ |
guṇavanmaricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viseṣataḥ |
nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke madhuraṃ kaṭuḥ |
vṛṣyoṣṇa rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ |
kaphānilaharaṃ svaryaṃ vibandhānāhaśūlanut |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyaṃ caivārdrakaṃ smṛtaṃ |
laghūghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ
kaphavātajit |
stigdhaṃ tīkṣṇaṃ kaṭu rasaṃ śūlājīrṇṇavibandhahit |
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃm pāke rucyaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayaṃ |
kāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuṃcikā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv acāritā |
ārdrā kustumburī kuryāt svaugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
sā śuskā madhurāḥ pāke snigdhā dāhatṛṣāpahā |
doṣaghnāḥ kaṭukā kiñcit tiktāḥ srotovisodhanī ||
jambīra pācanas tīkṣṇaḥ
krimivātakaphāpahaḥ |
sura dīpano hṛdyo mukhavaiṣadyakārakaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāsanaḥ |
pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ suras samudāhṛtaḥ |
rūkṣā kāphaghnā laghavaḥ surasārjakabhūstṛṇāḥ |
madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ
kaṇṭhaśodhanaḥ |
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ |
kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ
sigrustikto tha picchilaḥ |
madhuśigru saras tiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ |
vidāhi baddhaviḍmūtraṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇam eva
ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ ca śākam eva ca |
citrakas tilaparṇṇī ca kaphaśophahare laghūḥ |
varṣābhau kaphavātaghnau hinau śophodarārśasāṃ |
kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
sarvadoṣa
harā laghnī kaṇṭhyā mūlakapotikā |
mahat tad guru viṣṭambhī tīkṣṇam āman tridoṣakṛt |
tad eva snigdhasi-
ddhan tu śleṣma kṛddhāta pittajit |
śuskaṃ tu sophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ laghuḥ |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuskam anyatra mūlakāt |
|| puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva | yathottaraṃ te
laghavaḥ pradiṣṭāḥ |
teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphavātahantṛ phalan nihanyā
t kaphamārutau tu
||
snigdhauṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilas ca guruḥ saraḥ
svāduraso tha balyaḥ |
vṛṣyaś ca medhāś varavarṇṇaścakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ
||
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśopān
|
durṇṇāmakuṣṭhānalasādajantūṃ samīraṇaśvāsakaphāś ca hanti ||
nātyuṣṇavīryo nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo gurur
nātikaphāvaha
ś ca |
balāvahaḥ pittakaro tha kiñcit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukartrā balyo tha
medhākaphapuṣṭidaś ca |
svāduguruḥ soṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍu ruktaḥ ||
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnaṃdībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakopātakāsubalavillīpāladkṛvāśtūkaprabhṛ
tīni |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca |
madhuro rasapākābhyāṃ raktapittakaphāpahaḥ ||
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
laghuvipāka krimihā medhāgnibalavarddhanaḥ ||
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko
rocanaḥ | saraḥ |
cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ - pittakaphe hitāḥ ||
maṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣarṇṇakasuvarccalā ||
pippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārtākukāravellakakaṭukikākevukauorubūkaparpaṭakirārtatikta
karkoṭakāriṣṭhakosātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni |
kaphapittaharāṇy āhuḥ hṛdyāni
sulaghūni ca |
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kaṣāyā nu hitā pitte tiktāḥ śvādurasā himāḥ
|
laghnī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ
gojihvakā tathā ||
avidāhī tridoṣaghnaḥ saṃgrāhī
suniṣaṇṇakaḥ |
avalbhujaḥ kaṭu pākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
īṣatiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajaṃ
|
nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
kaṇḍūkuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca |
phalāni bṛhatīnān tu kaṭutiktalaghūni ca ||
kaphapittaharaṃ vraṇyam uṣṇa tiktam avātalaṃ
paṭolaṃ kaṭukam pāke vṛ
ṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ laghuḥ |
vārttāktaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
aṭarūṣakavetrograguḍūcīnimbaparpaṭāḥ |
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
kaphāpahaṃ śākam uṣṇaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ ||
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopanaṃ |
dīpanaṃ kālaśākan tu gara
doṣaharaṃ kaṭuḥ |
kausumbham madhuraṃ rūkṣaṃ muṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghuḥ |
vātaghnaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ madhurañ ca
tat ||
grahaṇyośaṃ vikāraghnī samvloḥ pittakaphe lāḥ |
uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpidīpinī |
triparṇṇiloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakaḥ |
suvarccalājhuṇakakuṭumbakakuṭijarāḥ |
svādupākarasāḥ śī
tāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ
|
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ |
svādutiktāḥ kunalikā kaṣāyāḥ sakurāṭikā |
saṃgrāhiī śītalaṃ cāpi laghu doṣā virodhikaḥ |
rājakṣavakaśākan tu saṭīśākan tu tadvidhaṃ |
svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ ha
rimanthajaṃ |
bhedanaṃ rūkṣa madhuraṃ kālāyamativātalaṃ |
bhe
danaṃ kaṭukam pāke kaphagnam anilāpahaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryaṅ ca patram pūtikarañjajaṃ |
tāmbūlapatraṃ kaṭukaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ
pittakopanaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryaṃ vātakaphāpahaṃ |
sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyam vahnidīpanaṃ |
vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādivināśaānaṃ
||
kovidāraśaraṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi ma
dhuravipākāni raktapittaharāṇi ca | vṛṣāgastikayoḥ puṣpāṇi
tiktāni kaṭupākāni | kṣayakāsāpahāni ca ||
madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ceti ||
kṣavakakulevaravaṃsakarīraprabhṛtīni kaphapittaharāṇi ṃṣṭamūtrapurīṣāṇi |
kṣavakaṃ krimilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ |
viṣyandivātalaṃ
nātiśleṣmakarañ ca tat |
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnāḥ madhurā rasapākataḥ |
vidāhino vātakarāḥ sakāṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni | tatra palālajātam madhuraṃ madhuravipākaṃ
rūkṣaṃ doṣakarañ ca | ikṣujam madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ
śītalañ ca | tadvad evoṣṇaṃ kārīṣaṃ veṇujātaṃ kaṣā
yaṃ vātakopanañ ca | bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ
| abhūmijam cāsyānurasaḥ ||
piṇyākas tilakalkasthūni kāśuṣkaśākāni |
sarvadoṣaprakopanāni
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ | sarve vaṭakā vātaprakopanāḥ |
piṇyākī vātalā sārdrā ruciṣyānaladīpanī |
vibhedi gururūkṣañ ca prāyo viṣṭambhiśītalaṃ |
sakaṣāyañ ca sarvaṃ hi svāduśākamu
dāhṛtaṃ ||
saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni yathottaram uṣṇāni
vātaharāṇi kapha pittakarāṇi | kaṭupākāni yathāpūrvaṃ snigdhāni
svāduni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||
cakṣuṣya saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ laghvagnidīpanaṃ |
snigdhaṃ vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītadoṣaghnam uttamaṃ |
sāmudraṃ madhuraṃ pāke nātyuṣṇam avidāhi ca ||
bhedanaṃ snigdham īṣac ca śītaghnaṃ nātipittalaṃ || || |||
sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ hṛdrogakaphanāśanaṃ
|
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ |
laghusauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viṣadaṃ kaṭuḥ |
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ
surabhir ocanaṃ ||
romakaṃ tīkṣṇam aty uṣṇaṃ vyavāyi kaṭudīpanaṃ |
vātaghnaṃ laghu viṣyandi sūkṣmaṃ vi
ḍbhedimūtralaṃ |
laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāraṃ vidyāllavaṇam udbhidaṃ |
kaphavātakrimiharaṃ lekhanaṃ pittakopanaṃ |
dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guḍikāhvayaṃ |
ūṣaprasūtaṃ vālākamalamūkākarodbhavaṃ |
lavaṇaṃ kaṭukacchedi vihimaṃ laghu cocyate
|
yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṃgaṇakṣārāḥ |
gulmārśograhaṇaṃ rogaśarkka
rām parināśanāḥ |
kṣārās tu pācanā sarve agnidīptikarā sarāḥ |
jñeyau vahnisamau kṣārau svarjjikā yāvaśūkajau |
śukraśleṣmavivandhārśo gulmaplīhavināśanau |
uṣṇonilaghnaḥ prakledadyuṣākṣāro
valanāśanaḥ |
medoghnaḥ picama kṣāras teṣāṃ vastiviśodhanaḥ |
virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ |
agnidīptitaras tī
kṣṇaṣṭaṅkaṇakṣāra ucyate ||
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktamihaṃ
pramohāt |
āsvādato bhūtaguṇair gṛhītvā tadādiśed dravyamanalpavuddhiḥ
||
yaṣṭikā yavagodhūma lohitā ye ca śālayaḥ |
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
eṇaḥ kuraṃgohariṇas tittiri lāva eva
ca |
mayūravarmmikūrmāś ca śreṣṭhā māṃsa
gaṇeṣu vai ||
dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakaṃ |
rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||
cuccusatīno vastūka cillīmūlakapotikā |
maṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavarge praśasyate |
gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu ca |
dhātrīdāḍimamamvleṣu pippalī nāgaraṃ kaṭau ||
tikte paṭolavārttāke madhure ghṛta ucyate |
kṣaudraṃ pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
śarkarekṣu vipākeṣu pānajātau surāsavau |
parisamvatsaraṃ dhānyaṃ māṃsaṃ vayasi madhyame |
phalaṃ paryāgataṃ śākam aśuṣkaṃ taruṇaṃ navaṃ || ❈
||
athaḥ paraṃ
pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaraṃ |
lājamaṇḍau viśuddhānāṃ pathya pācanadīpanaḥ ||
vātānlomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ ||
svedāgnijananī laghvī dīpa
nī vastiśodhanī ||
kṣut tṛmaglāniharāpeyā vātānulomanī ||
vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī valavarddhanī |
pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā ||
hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī balavarddhanī |
śākamāṃsaphalayuktā vilepyo nyānyās
ca
durjarā ||
viṣṭambhī pāyaso valyaḥ medaḥ kaphakaro guruḥ |
kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī
||
dhautas tu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ |
svinnaḥ suprasrutas tūṣṇo viśaḍas tv odano laghuḥ ||
dhauto prasruto svinnaḥ śītaś cāpodano guruḥ |
laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ ||
snehair māsaiḥ phalais kandair vedalaiś cāpi saṃtāḥ
|
guravo vṛṃhaṇā valyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
susvinno nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo
laghur hitaḥ |
svinnaniḥpīḍitaṃ śākaᳵ hitaṃ hasaṃskṛtaṃ ||
asvinnaṃ sneharahitam apīḍitamano nyeṣā ||
snehagorasadhānyāmvlaphalā sukaṭukaiḥ saha |
siddhaṃ māṃsahitaṃ valyaṃ vṛhaṇarocanaṃ laghuḥ |
tad eva gorasādānasurabhidravyaṃ saṃskṛtāṃ |
vidyāt pittakaphodreki
valamāṃsāgnivarddhanaṃ |
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṃ prīṇanaṃ guruḥ ||
rocanaṃ valamedhāgni
māṃsojaḥ śukravarddhanaṃ
|
tad evopluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vanheḥ pathyātamaṃ
guruḥ |
tad eva śūlikāproktam aṅgāraparipācitaṃ |
jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ kandupākataḥ |
ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
pariśuṣkaṃ pradigdhañ ca śūlaṃ yac cānyad īdṛśa |
māṃsa yat tailasiddhan tu vīryoṣṇaṃ pittakṛd guruḥ |
laghva
gnidīpanaṃ hṛdyan saṃskṛtaṃ tvat
prasādanaṃ |
anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitaᳵ |
prīṇanaḥ prāṇajanaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ |
raktapittapraśamano hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
smṛtyojasvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatauruśāṃ |
bhagnaviśliṣṭasaṃdhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado valavarddhanaḥ |
sa dāḍimayuto vṛṣya
s saskṛto doṣanāśanaḥ |
yan māṃsaṃniḥsṛtarasaṃ na tat puṣṭivalāvahaṃ |
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ
mārutāvahaᳵ ||
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api |
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣan kṛtākṛtaḥ |
sa tu dāṣimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgaṣāḍavaḥ |
ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt |
masūramudgagodhūma
kulatthalavaṇaikṛtaṃ |
kaphapittāvirodhī syāt vātavyādhau praśasyate |
mṛdvīkādāḍimayutaḥ sa cāpy ukto | nilārdite |
rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate |
paṭolanimvayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau |
pittaghnau dīpanau hṛdyau
krimikuṣṭhajvarāpahau ||
śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān |
hanti mūlakayūṣas tu kaphamedo
galagrahān |
kulatthayūṣo 'nilā śarkarāśmarināśanaḥ |
tūnīpratunikāsādagulmamedaḥ kaphāpahaḥ |
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
prāṇāgnijanano mūrcchāmedaghnaḥ pittavātajit |
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphopahāḥ ||
kolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhonilāpahaḥ |
sarvadhānyakṛtas tadvad vṛṃhaṇa
ḥ prāṇavarddhanaḥ ||
khalukavalikau hṛdyaur ca chardīvātakaphe hitau |
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimam aṣṭaugnidīpanaḥ |
dhānyāmvlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd vābhināśanaḥ |
dadhyamvlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalāvātatahā guruḥ ||
takrāmvlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ |
tilapiṇyākavikṛtaṃ śuṣkaśākam virūṇāṃ |
śāṇḍākī ca gu
ruṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca |
ahalavaṇaṃ sarvam akṛtaṃ kaṭukair vinā ||
vijñeyaṃ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyu
ktataṃ kṛtaṃ |
yūṣāṃ vidyāt phalāmvlais tu dhānyāmvlanāmvlitaś ca yat
||
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ |
laghavo vṛhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanā ||
bhramamūrcchātṛṣācchardiśramaghnā rāgaśāḍavāḥ |
rasālā rocanā valyā snigdhā
vṛṣyātho
vṛṃhaṇīḥ ||
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpahaṃ |
saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ śītavāri pariplutāḥ
||
nātyaccho nātisāndraś ca maṃtha ity abhidhīyate ||
manthaḥ sadyovalac
chardipipāsābhramanāśanaḥ ||
sāmvlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ |
śarkkarekṣerasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut ||
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaharas smṛ
taḥ |
vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ ||
gauḍam amvlam anamvlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralaṃ ||
tad eva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ ||
sāmvlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakasyānniraty ayaṃ |
mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaha ||
parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakaṃ |
dravyaṃ saṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāñ ca sarvataḥ ||
pānakānāṃ yathāyogaṃ gu
rulāghavam ādiśet || ❈ ||
vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ |
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ |
bṛṃhaṇā gaiḍikā bhakṣyā guraravo 'nilanāśanāḥ ||
avidā
hinaḥ pittasahāḥ śukralāḥ kaphavarddhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūvī
yaue te viśeṣataḥ ||
guravo bṛṃhaṇāś caiva modakās tu sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||
gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ | prāṇavarddhanaḥ |
hṛdyaḥ sugandhi madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ
||
pittapahas tṛptikaro balyo viṣyandi ucyate |
bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyā
s tu sammitāḥ ||
hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ |
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||
veśavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇṇā gurubṛṃhaṇāḥ
|
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||
vīryoṣṇaḥ paiṣṭakāḥ bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||
vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ |
viṣṭambhinaḥ
śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||
kuñcitāvikṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ |
vidāhakledajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ ||
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyāḥ laghavo ghṛtapācimāḥ |
vātapittaharā balyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||
vidāhinas tailakṛtā bhakṣyās tu gurupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||
phalamāṃseṣu vikṛtīs tilamāṣopasaṃskṛtāḥ |
bhakṣyā balyātha guravo bṛṅhaṇā hṛdayapriyāḥ ||
kapālāṃgārapakvāḥ syuḥ kiñcil laghutarās tu te |
sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavarddhanāḥ
||
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ |
udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ ||
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ |
saktavas tarpaṇā hṛdyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ ||
pītāḥ sadyobalakarāḥ bhedinaḥ pavanā
pahāḥ |
gurvvī piṇḍī kharātyarthaṃ laghvī sā tu viparyayā ||
saktūnām āsu jīryeta mṛdutvād avalehikā |
lājācchardyātīsāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ ||
balyāḥ kaṣāyamadhurāḥ laghavas tṛnmalāpahāḥ |
pṛthukāḥ guravaḥ snigdhāḥ bṛṃhaṇāḥ kaphavarddhanāḥ ||
balyā sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ |
sandhānakṛtpiṣṭam āmaṃ tāṇḍulaṃ kaphamedakṛt ||
sudurjaraḥ svāduraso
bṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ |
dravyaṃ saṃyogasaṃskāravikārāṃ samavekṣya tu ||
bhiṣag yathāsvaṃ bhakṣyāṇām ādiśed gurulāghavaṃ |
khalākhalayavāgvaś ca rāgaśāḍavaṣaṭṭakāḥ ||
pāṇakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ |
kaṭvamblasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ ||
evīam ādīni cānyāni kriyante
vaidyavākyataḥ |
yadā kāraṇam āsādya bhorktṝṇāṃ
cchandato pi vā ||
aneka
dravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ❈ ||
amblena kecid
vihitā manuṣyā mādhuryayoge praṇayī bhavanti |
tathāmbla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyaṃ ||
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmbadhānyāmblapayorasānāṃ |
yasyānupānan tu hitaṃ bhaveta tasmai pradeyaṃ tv iha mātrayā tat ||
vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro
dravyāṇi yojyāni ca tāni tāni |
saṃkṣepa eṣo bhihito nupāneṣv ataḥ
paraṃ vistarato 'bhidhāsye ||
uṣṇodakānupānan tu snehānām atha śasyate |
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ suśītalaṃ ||
anupānaṃ vadanty eke tailayūṣāmblakāñjikaṃ |
śītodakaṃ mā
kṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||
dadhipāyasamadyārttiviṣarjuṣṭe tathaiva ca |
kecit piṣṭapayasy āhur anupānaṃ sukhoda
kaṃ ||
pra yāmāṃsaraso vāpi śālimudgādibhojināṃ |
māṣādīnām
anupānaṃ dhānyāmblaṃ dadhimas tu vā ||
madyaṃ madyo citānān tu sarvamāṃseṣu pūjitaṃ |
amadyapānām udakaṃ phalāmblam vā praśasyate ||
kṣīraṃ gharmādhūbhāṣyastrīklāntānāmu
nmṛtopamaṃ |
surā kṛṣāṇāṃsthnūlānām
anuṣastamadhūdakaṃ ||
nirāmayānāṃ citra n tu
bhaktamadhye prakīrttitaṃ |
snigdhoṣṇaṃ mārute śastaṃ kaphe rūkṣo
ṣṇamiṣyate ||
anupānaṅhitañ cāpi pitte madhu
raśītalaṃ |
hitaṃ śoṇitapitte tu kṣīram ikṣurasan tathā || ❈
ataḥ paraṃ tu vargānām anupānaṃ pṛṭhak pṛthak |
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarveṣām eva tata śṛṇu ||
tatra pūrvvasasyajātānāṃ badarāmblaṃ | vaidalānādhānyāmblaṃ |
jaṃgālānāṃ mṛgānāṃ dhanvajānāṃ pakṣiṇāṃ
ca pippalyāsavaḥ | viṣṭhirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ |
pratudānāṃ
kṣīravṛkṣāsavaḥ | guheśayānāṃ
kharjjūranāḍikesarāsavaḥ | sāmudrāṇāṃ mātuluṃgāsavaḥ | kuṣmāṇḍānāṃ phalānāṃ
gārdvīkāsavaḥ | amblānāṃ phalānāṃ
padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ
trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ dhānyāmblaṃ |
kandānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ | pippalyādīnāṃ
svadraṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ |
kusu
mbhaśākasya tad eva | maṇḍūkaparṇyādīnāṃ
mahāpañcaśūlyāsavaḥ |
tālamastakādīnāṃmamblaphalāsavaḥ | saindhavādīnāṃ surāsavaṃ |
āranālaṃ toyam vā ||
bhavati cātra ślokaḥ ||
sarveṣām anupānānāṃ māhendratoyam uttamam |
sātmyaṃ vāyasya yattoyaṃ tattasmai hitam ucyate |
doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi vā
|
yathoktenānupānena sukham annaṃ
prajīryate ||
rocanaṃ bṛṃhanaṃ vṛṣyadoṣasaṃghātabhedanaṃ |
tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukhaṃ
||
dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanaṃ paraṃ |
balyaṃ varṇṇakaraṃ cāpi anupānaṃ sadocyate
||
tadādau karṣayet pītaṃ sthāpaye madhyasevitaṃ |
paścāt pītaṃ bṛṃhayati tat samīkṣya prayojayet ||
sthiratāṃ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
bhava ty āvādhajananam anupānam ataḥ pibet ||
na pibec chvāsakāsārtto roge vāpy
ūrdvajantrukeje |
kṣatoraska
prasekī ca yasya copahatasvaraḥ ||
pītvāvabhāṣyadhyayanasvapnageyān na śīlayet |
pradūṣyāmāṣayaṃ tad dhi tasya kaṇṭhorasi
sthitaṃ ||
syandāgnisyādacchardyādīñ jānayed
āmayāsbahūn |
gurulāghavacinteyaṃ svabhāvannātivarttate ||
tathā saṃskāramātrānnakālāṃś cāpy uttarottarāṃ |
mandakarmmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhe citāḥ ||
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyamparikīrttyate |
balinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo narāḥ ||
karmmanity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate |
athāhāriravidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
āptāsthitam asaṃkīrṇṇaṃ
sucidkāyāyaaṃ
mahānasaṃ |
yatrāptai guṇasampannam bhakṣyādiṣu susaṃskṛtaṃ ||
sucau deśesu saṃguptaṃ samupāsthāpayed bhiṣak |
viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ ||
siddhair mmantrair hatavi
ṣaṃ siddham annan nivedayet || 0 ||
vakṣyāmy ataḥ para kṛṣṇām āhārasyopakalpanām |
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyam peyā deye tu rājate ||
phalās ca sarvvabhakṣyāṃs ca pradeyā vaidalīṣu tu |
pariśuṣkaṃ pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpakalpayet ||
dravāni tu rasāś caiva rājateṣūpakalpayet |
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvā cchaileṣu dāpayet ||
dadyāt tāmramaye pātre susītaṃ śuśrita
m
payaḥ |
pānīyam pānakam madya mṛnmayeṣu pradāpayet ||
kācasphaṭikapātreṣu sītaleṣu śubheṣu ca |
vajravaiḍūryacitreṣu rāgasāḍavaṣaṭṭakān ||
purastād vimale pātre suvistīrṇṇe manorame |
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāṃś ca susaṃskṛtāṃ ||
phalāni sarva bhaksyāś ca parisuṣkāni yāni
ca |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuṃjānasyopakalpayet |
pradavāni rasāṃś caiva pānīyam pāna
m payaḥ
||
khalān yūṣāṃś ca peyāṃś ca sarvo pārśve pradāpayet |
sarvāṃ guḍavikārāṃś ca rāgaṣāḍavaṣaṭṭakaṃ ||
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ |
evam vijñāya matimāṃ bhojanasyopakalpanāṃ ||
bhojayed vijane ramye nissampāte śubhe śucau |
sugandhapuṣparacite same deśe tha bhojayet ||
visiṣṭam iṣṭasaṃskārai pethyair hṛdyai rasādibhiḥ |
mano
jñaṃ śuci nānyuṣṇam pratyagram aśanaṃ
hitaṃ ||
pūrvam madhuram aśnīyāl lavaṇyamblau tataḥ paraṃ |
paścāc cheṣāṃ rasā vaidyo bhojaneṣv
avacārayet ||
ādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni buddhimān |
tataḥ peyāt tato bhojyañ citrām bhakṣyās tv ataḥ paraṃ
||
ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyād iti kecid vyavasthitāḥ |
ādāv ante ca madhye ca bhojane va prasyate ||
niratyayan doṣaharam phaleoṣv āmalakaṃ nṛ
ṇāṃ ||
mṛṇālavisasālūkakandekṣuprabhṛtīni tu ||
pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhakte kathañ canaḥ |
sukham upvais sāmānīnaṃ samadehonnatatparaḥ ||
kāle sātmyalaghu snigdhaṃm uṣṇaṃ kṣipran dravottaraṃ |
bubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥ ||
kāle bhuktaṃ prīṇayati sātmyam annan na bādhate |
laghusīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇam balavahnidaḥ ||
kṣipraṃ bhuṃktaṃ samam pākaṃ yā
ty aduṣṭaṃ dravottaraṃ |
sukhañ jīryati mātrāvad dhātusātmyaṃ karoti ca ||
atīvāyatamātrā syuḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ |
teṣu tat pratyanīkārtham bhuñjīta prātar eva tu ||
yeṣu cāpi bhaveyus te divasā bhṛṣamāyatāḥ |
teṣu tatkālabhihitam aparāhṇe praśasyate ||
rajanyo divasāś caiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||
kṛtvā samam ahorātran teṣu bhuñjīta bhojanaṃ ||
aprā
ptātītakālam vā
nāśnīyāt tu yathā tathaṃ |
aprāptakālam bhuṃjānaḥ śarīre hy alaghu naraḥ ||
tāstām vyādhīnn avāpnoti maraṇam vā niyacchati |
atītakālaṃ bhuktan tu vāyunopahate nale ||
kṛcchrād vipacyate bhaktaṃ dvitīyanna ca kāṃkṣati |
ālasyaṃ gauravāṭopam aruciṃ kurute 'dhikaṃ
||
hīnamātram asantoṣaṃ karoti ca balakṣayaṃ |
tasmāt susaskṛtaṃ yuktyā d
auoṣair ebhir vivarjjitaṃ ||
yatho
ktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ |
vibhajya kāladoṣādīṅ kālayor ubhayor apiṃ ||
acaukṣa duṣṭam ucchiṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat |
dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūtim annaṃ vivarjjayet ||
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtaṃ punaḥ ||
aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na lakṣyate ||
yad yat svādutaran tat tad vidadhyād uttarottaraṃ |
prakṣālayed adbhir āsyaṃ bhuṃñjānasya muhur muhuḥ ||
viśuddhe rasane hy asmai
rocate nnamapūrvavat |
svādunā tasya rasanaṃ pathamenātha tarpitaṃ ||
tathānnasvāduyed annan tasmāt prakṣālyam antarā |
saumanasyam balaṃ tuṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ
sukhaṃ ||
svādu sañjanayaty annam asvādu tu vivarjayet |
bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyas tat svādu bhojanaṃ ||
dantāntaragatañ cānnaṃ sodhanenāharec
channaiḥ |
kuryād anirhṛtan tad dhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ ||
jīrṇe nne varddhate vāyur vidagdhe pittam eva
tu |
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhuṃkter itaṅ phalaṃ ||
hared dhūmena hṛdyair vā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
pūgakakkolakarppūralavaṃgasumanaḥ phalaiḥ
phalaiḥ kaṭukasāhvair
vā mukhavaisadyakārakaiḥ |
tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhair vā vicakṣaṇaḥ ||
tataḥ padaṃ śataṃ gatvā vāmapārśvena
samviset |
sabdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ seveta manasaḥ yiyaṃ ||
bhuktamātraḥ śucau deśe nānnañ cet sādhu ti
ṣṭhati |
sabdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśañ cāpi jugupsitāṃ ||
aśuciy annan tathā bhuktām atimātrañ ca vāmayet ||
śayanām vāsanām vāpi necched vāpi ca tat kṣaṇaṃ ||
na caikarasasevāyāṃ prasajeta kadācanaḥ |
śākāvāarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamblañ ca na
samācaret ||
ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca kadācanaḥ |
prāgbhukte py avivikte gnau dvirannan na samācaret ||
mātrrātrāgurum
parihared āhāran dravyato pi ca |
piṣṭānnan naiva sevata mātrayā vā kṣudhāturaḥ ||
peyalehyādibhakṣāṇāṃ gurūvidyād
yathottaraṃ |
gurūṇām ardhaśaunityaṃ laghūnāṃ vṛttir iṣyate ||
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate |
dravādyam aviśuṣkan tu samyakkhāny
upapadyate ||
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati |
viśuṣkapiṇḍīkṛtam
asaṃklinnam vidāham upagacchati
||
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati |
vidāhi bhuktam anyad vā tathāpy annaṃ vidahyate ||
śuṣkam bhuktam vidagdhasyād agner
vyāpādakārakaṃ |
āmam vidadhaviṣṭabdhaṃ kaphapittaniles tribhiḥ ||
ajīrṇṇaṃ kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
atyambupānād viṣam āsanāc ca sandhāraṇāt
svapnaviparyayād vā |
kāle pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annan na pākam bhajate nara
sya ||
mādhūyam annaṃgatam āṃsasaṃjñām
vidagdhasaṃjñāgatam amblabhāvaḥ |
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam viṣṭabdhamānan tu niruddhavātaṃ ||
udgāraśuddhāv api bhaktakāṃkṣā na jāyate hṛdgurutā ca
yasya |
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etat pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ jvaro
'tisāraḥ sadanaṃ bhramaś ca |
śirorujā pṛṣṭhakaṭigrahaś ca tṛṣṇā vipāko tha vijṛmbhikā ca ||
upadravā bhavanty e
te maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
tatrāme laghanaṅ kāryam vidagdhe vamanaṃ hitaṃ ||
viṣṭabdhe svedanaṃ sastaṃ rasaseṣe śayīta ca |
vāmayed āsu tat tasmād uṣṇena lavaṇābunā ||
kāryam vānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
laghukāyam ataś cainaṃ laghvannais samupācaret ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
hitāhitopasaṃyuktam anna saṃśamanaṃ smṛtaṃ ||
bahu stokam akāle vā ta jñeyam viṣamāsanaṃ |
sājī
rṇṇe bhujyate yas tu tad adhyasanam
ucyate ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
annam vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāṃbunā
vai paripākam eti |
taddhy asya śaityena nihanti pittam ākledibhāvāc ca nayaty adhastāt ||
vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dahyanti hṛtkoṣṭhagalāś
ca yasya |
drākṣāsitā mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sa sukhaṃ labheta ||
bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya saṅkā śnigdhasya jantor
bali
nnakāle |
prātaḥ saguṇṭhīm abhayām asaṅkau bhuñjīta samprāsya hitaṃ hitārthī ||
svalpaṃ yadā doṣavivandham āmaṃ līnan na tejaṃ patham
āvṛṇoti |
bhavaty ajīrṇṇe pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhim viṣavan nihanti || 0
||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaraṃ |
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
daśādyāḥ karmataḥ proktās teṣāṃ karmaviseṣaṇaiḥ |
daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīns tāṃ
cchṛṇuṣva me ||
sītaḥ prahlādanastambhī mūrcchātṛṭsvedadāhajit
|1
1|
uṣṇas tad viparītaḥ syāt pācanaś ca viseṣataḥ ||2
2
sneho mārdavakṛt snigdho balavarṇṇakaras
tathā |3
3|
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4
4||
picchilo jīvanaśleṣī sandhāno bṛṃhaṇas tathā
|5
5|
viṣado viparīto sya bhedī sodhanaropanaḥ ||6
6||
dāhapākakaras tīkṣṇaḥ srāvaṇo mṛdur anyathā
|| 7
7 ||
sāndropalepaḥ kaphakṛd guruḥ prīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10
10||
laghus tad viparītaḥ syāl lekhano ropaṇas tathā
|10 1
11|
dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuśkaḥ syād dvandvakārakaḥ
||10 3
13|
ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkaso viṣado yathā
||10 4
14||
sukhānuvarttī sūkṣmaś ca sugandhīrocano mataḥ ||10 717|
durgandho viparīto syā prakāśau cāpy ubhāv api
|108
18|
saṣenulomanoḥ pro
kto mando yātrākara smṛtaḥ ||109
19|
vyavāyī deham akhilaṃ vyāpya pākāya kalpate
|20
20|
guṇā viṅśatir ity ete karmmataḥ parikīrttitāḥ
|| 0 ||
ata ūddhaṃm pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ |
pañcabhūtātmake dehe āhārapāñcabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇās tānn abhivardhayet |
avidagdhaṅ kapham pittaṃ vidagdhaḥ pavanaṃ punaḥ |
samyag vipa
kṣo
niḥsāraḥ āhāraḥ paribṛṅhayet |
viṭmūtram āhāramalaḥ sāraḥ
prāgīrito rasaḥ ||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn visarppati |
kaphapittamalaḥ kheṣu svedaḥ syān nakharoma ca ||
netraviṭ tvakṣu ca steho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
divā vibuddhahṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat ||
anupaklinna dhātvaīnnam ajīrṇṇepi hitan
divā |
hṛdayaṃ līyate rātrau prasupta
sya viseṣataḥ
||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tv ahitan
niśi ||
iyam vidhiīṃ yo 'numahatam
mahānumuner maharṣimukhyasya paṭhet tu yatnataḥ |
sa bhūmipālāya vidhātum auṣadhaṃ | mahātmanāñ cārhati vaidyasattamam iti ||
o ||
dravyajñānaṃ rasajñānaṃ vamanañ ca virecanaṃ
|
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ ||
sūtrasthāne purā proktaṃñ catvāriṅśat ṣaḍuttara
ṃ |
adhyāyāḥ kāsirājena pūrṇan sarvaāṃ savistaraṃ || ❈ ||
sūtrasthāna samāptaṃ || ❈ ||